عبد الحسين نوايى
193
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
البته اين عمل نتيجهء مستقيم ورود ناصر الملك نايب السلطنه بود كه خود عقايد احتياطآميز و اعتدالى داشت . ناصر الملك روز 8 ماه صفر از اروپا وارد شد . متعاقب ورود او به پايتخت ، نمايندهء سياسى دولت انگليس ، بنا به امر دولت متبوع خود ، در « موقع مناسبى » سمت جديد را به او تبريك گفت . وى نيز از اين مقوله اظهار امتنان كامل نمود و دولت روس هم قسمتى از سربازان خود را از قزوين تقليل داده به حساب احترام نايب السلطنه گذاشت و اما اهل معنى مىدانستند كه وجود وزير خارجه در كابينه جبران تقليل سربازان تزارى را مىنمايد . و نطق وى در خصوص قتل صنيع الدوله و بيان تشكر از « موافقت صميمى » مأمورين روس مبين اين مطلب شمرده شد . به ورود نايب السلطنه ، مستوفى الممالك ، برحسب اظهار قبلى خود كه به محض ورود ناصر الملك استعفا مىكند ، استعفاى خود را به نايب السلطنه تقديم كرد . اما ناصر الملك نپذيرفت . با اين حال مستوفى و وزرايش ديگر بر سر كار حاضر نشدند . ميرزا ابو القاسم خان ناصر الملك نايب السلطنه از همدرسان لرد كرزن بود و اين معنى را براى خود افتخارى عظيم مىشمرد و از دولت انگلستان صاحب نشان بود و به همين جهت ، وقتىكه در دورهء محمد على شاه به دست آن پادشاه در باغ - شاه محبوس شد ، با دخالت نمايندهء سياسى دولت فخيمهء انگلستان آزاد و عازم اروپا گشت . براى اينكه روحيه و صفات اين شخص را كه در مشروطيت ايران بسيار مؤثر بود بشناسيد بيان يكى از آزاديخواهان همان زمان را دربارهء او نقل مىكنم . اين مرد آزاديخواه كه گزارشى از جريان امور سياسى ايران را براى مجلهء « عالم اسلامى » نوشته است و مجله او را « يك مرد سياسى » معرفى كرده و از ذكر اسمش خوددارى نموده دربارهء ناصر الملك چنين مىنويسد : « ناصر الملك در اكسفورد تحصيل كرده و از شهرتهاى باافتخارش در ايران