عبد الحسين نوايى
101
دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )
در جلسهء سياسيون انگليس يك شب ، در مجمع سنترال ايشيان سوسايتى ، جلسهء بزرگى از رجال و وكلا و پيرمردان و سياسيون انگليس تشكيل شده و رياست مجمع با مستر رونالدشى از - وكلاء مهم پارلمان بود . در اين جلسه تقىزاده نطق مفصلى كرد و براون آن را به انگليسى ترجمه نمود . پس از خاتمهء نطق وى كه برحسب معمول انگلستان با بحث و سؤال شروع مىشود ، يك نفر انگليسى برخاسته اظهارات ناطق را رد نمود و گفت تودهء ايرانى فاقد افكار آزاديخواهى و مشروطهطلبى است و اين احساسات تنها در چند نفر از اشراف بوده . مثلا در هنگامىكه قضيهء بانك ملى مطرح بود از همه جهت بيش از صدهزار تومان فراهم نشد و كمتر كسى بدين امر ملى قيام نمود . تقىزاده دوباره صحبت كرد و گفت كه صدهزار تومان تنها از ناحيهء دو نفر ، يعنى ظل السلطان و ميرزا نصر اللّه خان مشير الدوله ، تهيه شده . اولى هفتاد و دومى سىهزار تومان به عهده گرفتند . بهعلاوه از شهر طهران يك كرور و از تبريز دو كرور تعهد گرديد . اما در مورد احساسات حريتطلبى بايد دانست كه اين اكثريت ملت بود كه با داشتن چنين احساساتى توانست اساس رژيم را تغيير دهد و كارى بدين بزرگى را پيش برد و الا احساسات چند نفر از اشراف براى ايجاد چنين موضوعى كافى نيست . وقتى صحبت ناطق تمام شد ، دوباره معترض گفت : آيا اين پولها كه گفتيد نقد است ؟ اينجا ديگر براون تاب نياورده گفت آيا پولهاى بانك شما نقد است ! ؟ اين مرد كه تا اين اندازه حقكشى مىكرد و نسبت به ايران و ايرانى بىادبى