رشادت نظامى هستند كه در موقع بروز مشكلات و انجام وظايف سربازى [ 20 ] بر يكديگر سبقت مىگيرند و سر از پا نمىشناسند . شايد اين‌گونه پيش‌آمدها براى يك نفر علاقه‌مند به مملكت و قشون بىنهايت وجدآور و مسرّت‌انگيز است . زيرا وقتىكه انسان اوضاع سابق قشون را به نظر مىآورد و روحيّهء فاسد صاحب‌منصبان عهد ناصر الدين شاه را كه در موقع گرفتن جيره و مواجب از صاحب‌منصبان هر قشونى زيادتر و عاليمقام‌تر و در موقع جنگ فرارى و مخفى بودند از خاطر مىگذراند از تذكّر احوال آن ايام سرافكنده و خجل و از ديدن اوضاع كنونى خرسند و شادمان مىگردد . چون اصفهان يكى از تاريخىترين شهرهاى ايران است ابنيه و آثار بىنظيرى دارد كه اگر هرروز آنها را ببينند باز چشم از ديدن آنها سير نمىشود . با آن‌كه سابق هم آنها را ديده بودم باز در اين مدت قليل توقف به تماشاى اكثر آنها رفتم و اينك به شرح احوال اين شهر و عجايب ابنيه و سرنوشت هركدام از آنها مىپردازم . * * * اصفهان يكى از شهرهاى قديمى ايران است كه اسم آن در قديمترين كتب جغرافيايى قبل از اسلام هست . ولى از آن زمان تا دوره‌هاى جديد هيچ‌وقت به يك حالت نمانده بلكه به واسطهء حسن موقع و منظور نظر واقع شدن چندين بار خرابى و تغيير صورت پيدا كرده تا به حالت حاليه درآمده و مىتوان گفت كه در عصر صفويّه به واسطهء آبادى و عمارات و ابنيه‌اى كه پادشاهان و امراى اين سلسله در آنجا كرده‌اند شهر تازه‌اى در محل اصفهان قديم برپا داشته و آن را لايق همسرى با بهترين بلاد عالم نموده بلكه به اعتبارى اصفهان را در عهد خود به رتبهء اوّل شهر پرجمعيت و آباد دنيا رسانده‌اند . [ 21 ] ولى از بدبختى هجوم افغان و دورهء حكومت جابرانهء ظل السلطان پسر سفّاك و سفيه ناصر الدين شاه از آن همه جلال و شكوه اين شهر باعظمت چيزى به‌جا نگذاشته بلكه آن را به صورت ويرانه به اخلاف تحويل داده است . به واسطهء همين قدمت اصفهان در اين شهر از ادوار مختلفه آثار متعدّد كه غالبا به حال ويرانى افتاده‌اند به نظر مىرسد بطورى كه براى وصف و تشريح آنها