شبها از شرّ پشه و گرما به بامهاى بلند پناه برد . بعلاوه تعفّن هوا و كثافت كوچه‌ها قابل تحمّل نيست . غالب قسمتهاى قم مخروبه است و آبادى آن انحصار به مختصر بازارى دارد كه در مواقع كثرت زوّار معاملات نسبة رواج است و غالبا امتعهء خاصّهء قم مثل صابون و سوهان و ظروف سفالى و شيشه‌آلات و چادرشب‌هاى آن را خريد و فروش مىكنند و چون در سال مقدار جمعيّت آن خيلى تفاوت مىكند شمار عدّهء آن به خوبى معلوم نيست و به‌هرحال نبايد از سى هزار تجاوز كند . سابقا قم و حومهء آن خيلى بيش از امروز جمعيّت داشته ، استيلاى افاغنه و ناامنىهاى دوره‌هاى بعد به كلى رونق و آبادى سابق را از بين برده است چنان‌كه حومهء قم كه قبل از استيلاى افاغنه قريب بيست هزار جمعيت داشته امروز سه هزار نفر هم ندارد . پنجشنبه 14 عقرب صبح روز پنجشنبه 14 عقرب پس از تجديد زيارت از راه نيزار به طرف اصفهان حركت كردم . قسمتى از اين راه جديد الاحداث كه قابل سير اتومبيل است و بر خلاف راه قديم از شهر كاشان نمىگذرد ، از كنار رودخانهء قم يعنى از قسمتى عبور مىكند كه به همين اسم « كنار رودخانه » موسوم است و چون در پنج فرسخى جنوب قم از دهكدهء نيزار مىگذرد آن را راه نيزار هم مىگويند . [ 9 ] قسمت كنار رودخانه در بعضى نقاط مصفّاست بخصوص در سمت راست جادّه گاهى مناظر قشنگى از مقابل چشم مسافر مىگذرد كه در نهايت زيبايى و دلربايى است . رودخانهء قم در اين موقع آب چندانى ندارد مگر ايامى كه در حدود محلّات و گلپايگان و خونسار بارندگى و موجبى براى طغيان آن فراهم شود . در حالت حاليه در غالب قسمتها ورقهء شفّاف نمك و سولفات دوسود كه در كنار آن روى زمين موجود است حكايت از تلخى و شورى آب آن مىكند . قبل از ظهر به دهكدهء حاجىآباد شش فرسخى جنوب قم رسيدم . اين دهكده اندكى در ساحل راست رودخانه قرار گرفته و آبادى خوش‌منظرى است و