ولايت قم كه بين طهران و ساوه و كاشان و اصفهان قرار گرفته يكى از ولايات قديمى است و هنوز هم آثارى در آن به دست مىآيد كه از ايّام ساسانيان و متعلق به مردم [ 7 ] زردشتى آن عهد و زمان است . ولى خود شهر حاليّه از بلاد اسلامى است كه در اوان قرن دوم هجرى ساخته شده . بانيان اوّليّهء شهر قم عدّه‌اى از اعراب اشعرى كوفه‌اند كه در آن قرن از ظلم ظالم معروف حجّاج بن يوسف ثقفى عامل عبد الملك مروان به جان آمده از آن شهر به طرف بلوك ساوه و قم حاليّه مهاجرت كرده و در پناه ملّاكين ايرانى اين ناحيه قرار گرفتند و چون شيعه بوده بتدريج مساكن ايشان پناهگاه مأمونى شده است براى شيعيان ديگرى كه از ظلم بنى اميّه در سرگردانى و فرار مىزيستند . بعدها شيعيان و اولاد على بن ابيطالب از اطراف به طرف قم توجّه كرده كم‌كم در قم از جهت عدد بر ديگران غلبه يافتند . كثرت عدد امامزاده در اين شهر اشاره به همين نكته است . قم چنان‌كه مخفى نيست مقبرهء حضرت فاطمهء معصومه دختر امام موسى كاظم و خواهر امام هشتم شيعيان على بن موسى الرضا عليهم السلام است . حضرت معصومه در سال 251 هجرى به عزم ملاقات برادر عزيمت طوس كرد و چون به ساوه رسيد مريض شده به قم آمد و در خانهء يكى از شيعيان عرب اشعرى كه موسى الاشعرى نام داشت وفات يافت و او حضرت را در باغ خود كه در ساحل يمين رودخانهء قم قرار داشت به خاك سپرد و آن باغ همين محل مرقد مطهّر حاليّهء آن حضرت شده . بعدها عده‌اى از بنات و نبيرهء سادات و زادگان ائمه را در نزديكى مرقد حضرت دفن كردند و اعراب اشعرى و بزرگان ديگر موقوفاتى براى حفظ مشاهد متبرّكه و مخارج سادات معيّن نموده در آبادى آن شهر كوشيدند و صفويّه كه مروّجين صميمى مذهب تشيّع بودند گنبد بزرگى براى مرقد حضرت معصومه ساختند و در قم آبادى و ابنيه و عمارات بسيار بنا كردند . در قرن اخير آبادى آن رو به تزايد و ترقى گذاشت تا به صورت حاليّه رسيد . [ 8 ] قم شهرى كوچك و كثيف و بد آب‌وهواست . رودخانهء قم يا اناربار كه از حدود گلپايگان و خونسار و محلّات مىآيد از شمال آن مىگذرد . آب مشروب آن قدرى شور است . در تابستان بقدرى هوا گرم مىشود كه بايد روزها به سردابها و