محمد ابراهيم بن زين العابدين نصيرى
پيشگفتار 54
دستور شهرياران ( فارسى )
به هر ترتيب ، افتادگىيى كه در فوق بدان اشاره شد ، هرگز از اهميت كتاب دستور شهرياران نمىكاهد ، چه ، همانطور كه قبلا گفته آمد ، اين اثر شايد تنها منبع تاريخى به زبان فارسى است كه مبين حوادث شش سال اوليهء حكومت شاه سلطان حسين مىباشد . به طورى كه تاكنون اطلاعاتى كه در خصوص اين پادشاه در دست بوده از خلال چند كتاب همچون تحفة العالم نوشتهء فندرسكى ، مجمع التواريخ اثر مرعشى ، تذكرهء احوال حزين ، زبدة التواريخ تأليف محمد محسن ، سفرنامهء كروسينسكى ، سفرنامهء جملى كاررى ، سفرنامهء هنوى ، سقوط اصفهان نوشتهء گيلانتز ، گزارش سفارت درى افندى ، گزارش سفير پرتغال در دربار ايران ، تذكرة الملوك و دستور الملوك ميرزا رفيعا و چند اثر تحقيقى معاصر نظير انقراض سلسلهء صفويه و ايام استيلاى افاغنه در ايران نوشتهء لارنس لكهارت و يا برافتادن صفويان ، برآمدن محمود افغان اثر ويلم فلور مىباشد كه در غالب آثار مزبور ، پس از ذكر جلوس شاه سلطان حسين و خصايص ذاتى و صفات اخلاقى و احيانا اقدامات اوليه همچون صدور فرمان منع شراب و ساير منهيات ، به فتنهء افغان به سركردگى ميرويس و پسرش محمود و نهايتا سقوط سلسله صفوى پرداخته شده است ؛ و شايد بتوان گفت در اكثر نوشتههاى مذكور ، به حوادث دوران حكومت شاه سلطان حسين ، اشارهاى نشده و از اين بابت تنها كتابى كه مىتواند تا حدودى بيانگر وقايع سالهاى اوليهء حكومت اين شاه صفوى كه مقارن با اوايل قرن دوازدهم هجرى قمرى است ، باشد ، كتاب دستور شهرياران محمد ابراهيم نصيرى است و اين خود بيانگر اهميت آن است ؛ به حدى كه آقاى احمد منزوى در جلد ششم كتاب فهرست نسخههاى خطى فارسى دربارهء اين كتاب مىنويسد : « . . . يكى از مهمترين متون تاريخى دربارهء آن روزگار كه چاپ نشده است . » 137 شرح مفصل شورشهايى همچون شورش انوشه خان والى خوارزم ، سليمان كرد ، فرج الله خان والى عربستان ( خوزستان ) و شورشهاى مكرر بلوچها در نواحى سيستان و كرمان از جمله مطالبى است كه در كتب ديگر كمتر بدانها پرداخته شده است و اين خود موجب اهميت بيشترى براى دستور شهرياران مىباشد . عامل ديگر اهميت كتاب ، موقعيت نويسنده است ؛ به طورى كه بنابر اقرار خويش ، وى مجلسنويس دربار شاه سلطان حسين بوده و اين امر سبب شده رونوشت فرامين شاهى و يا مكاتبات سياسى را در كتاب خود بياورد . محمد ابراهيم بن زين العابدين نصيرى بىترديد به اسناد دولتى دسترسى داشته و گواه صادق اين مدعا گفتهء خود اوست كه در مورد اسناد تنخواهگردانى سپاهيان تشكيل شده جهت اعزام به همراه سلطان اكبر ، به هند مىگويد : « . . . از قرار طواميرى كه از كارخانجات سركار خاصهء شريفه نوشته بودند و عالى جاه ناظر بيوتات به نظر راقم حروف رسانيدند ، مبلغ دوازده هزار و نهصد و سى و دو تومان و هشت هزار و يكصد و شش دينار بر اين موجب است . . . » 138