محمد بن هندوشاه نخجوانى

پيشگفتار 4

دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )

اميد او تا چه حد برآورده شد ، ولى حقيقت اين است كه او بر خلاف همفكران خويش نظام الملك ، رشيد الدّين ، غياث الدّين و ديگران در نياز دائمى ميزيست و زندگى كاملا ساده‌اى داشت و هميشه محتاج به كمك مادى بود چون كتاب مزبور ، همانطور كه در بالا ذكر شد ، بنا به توصيه وزير غياث الدين محمد رشيدى نگارش يافته و بعدا بسلطان شيخ اويس اتحاف گرديده ، لذا شكّى نيست كه نسخ خطى اين كتاب بايد بمراتب بيشتر از آن باشد كه امروز در اختيار داريم . ليكن بعقيدهء ما ، بعلّت عدم توانائى مالى مؤلف و نيز بسبب يك رشته اوضاع و احوال تاريخى ، بعضى از آنها ، على الخصوص ، نسخه خط خود محمد نخجوانى بما نرسيده است ، علت اصلى اين موضوع بعقيدهء ما آنست كه ، اوّلا محمد نخجوانى با وجود اينكه يكى از دانشمندان نامدار و اصلاح‌طلب دوران خود بود ، بر خلاف نظام الملك ، رشيد الدّين و غياث الدّين بطوريكه در بالا ذكر گرديد ثروتمند نبود و از تمام امكاناتى كه دانشمندان و رجال دولتى فوق الذكر براى استنساخ كتب خود داشتند محروم بود ؛ ثانيا بايد علت فقدان منابع كتبى ، از جمله نسخهء خطّ خود محمد نخجوانى را در حوادث فجيعى كه بعد از مرگ سلطان اويس بوقوع پيوست ، از لحاظ اقتصادى و سياسى براى خلقهاى خاور نزديك دوران سخت و رقّت‌آورى بود جستجو نمود . بعد از مرگ سلطان اويس اراضى تحت حكومت جلايريان به صحنهء كشمكشهاى فئودالى مبدل گشت . اصلاحاتيكه قسما بدست