محمد بن هندوشاه نخجوانى

پيشگفتار 50

دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )

بوجود اراضى باير بطور كلى و وجود املاك دولتى باير ( بايرات املاك ديوانى ) « 1 » و اينكه ميزان زمينهاى باير بيش از زمينهاى آباد مىباشد و غيره اشاره شده است . « 2 » در واقع چنين وضعى نه تنها در دوران قبل از سلطنت غازان خان ( در عهد كيخاتو و بايدو ) وجود داشته ، بلكه در عهد چوپانيان كه اطلاعات محمّد نخجوانى مربوط به آن دوران است بمراتب بدتر بوده است . او بدفعات از لزوم بازگردانيدن رعاياى متوارى به محل سكونت سابق خود و اينكه زمينهاى باير پس از ثبت در ديوان بايد زير كشت قرار گيرند ، سخن ميگويد . همهء اينها بالاخره منجر به كشت اراضى و تحكيم موقعيت فئودالهاى زميندار محلّى يعنى صاحبان مالكيت‌هاى ارضى ميگرديد . در نوشته‌هاى محمّد نخجوانى مطالب فراوانى در تشريح وضع طبقه حاكمه - فئودالهاى زميندار محلى كه روحانيان نيز جزو آنها هستند ، قشر بالائى فئودالها ، كه با زندگى شهرها رابطه نزديك دارند و در عمليات بازرگانى داخل و خارج كشور شركت مينمايند وجود دارد . درباره فئودالهاى سابق محلّى - و اسالها كه هنگام سلطنت مغول آشكارا ضعيف شده بودند بايد گفت كه بعدا در عهد غازان خان در نتيجه سياست او ، و از جمله بسبب ضعف حكومت مركزى ايلخانيان از اواخر سلطنت ابو سعيد ، بخصوص هنگام پادشاهى چوپانيان ، آن عدّه كه باقى مانده بودند ، نيرومندتر شدند و حتى در مواردى

--> ( 1 ) - محمّد نخجوانى ، كتاب ياد شده ، جلد 2 ، ص 317 . ( 2 ) - همانجا : بايرات زيادتر عامرات .