محمد بن هندوشاه نخجوانى
پيشگفتار 37
دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )
در ميان ديوانهائى كه قيد كرديم ، ديوان بزرگ مقام اصلى را دارد كه بسيارى از ديوانهاى نامبرده شده تابع آن بودند و مالياتها و خراجهائى كه از اهالى وصول ميگرديد به اين ديوان تحويل داده ميشد . در اين ديوان تمام زمينهاى دولت به ثبت ميرسيد كه تعداد آنها در عهد مغول تا غازان خان رقم بزرگى را تشكيل ميداد . بعلاوه ، درآمدها ، هزينهها و بطور كلى تمام مسائل مالى حكومت از طريق اين ديوان انجام ميگرفت كه در واقع وظايف اداره ماليّه سراسر حيطهء سلطنت را با واقعبينى بجا ميآورد . كليّهء اين امور تحت نظر كارمند عالى رتبهاى قرار داشت كه آن را « صاحب ديوان » ميناميدند و سپس وزيرش خواندند . وزير در سيستم ادارى حكومت حكام ، ولّات ، صاحبمنصبان ، كارمندان ديوانها و مشاغل پرمسئوليت ديگر را منصوب مينمود . چون ديوان بزرگ يا ادارهء ماليه ، در سيستم سازمان دولتى جاى مهمّى داشت ، لذا ، طبق نوشتههاى محمّد نخجوانى ، بفعاليت اين ديوان كه براى تصدى آن مبارزات بيرحمانهاى درگير بود و تمام صاحب ديوانها بجز يكنفر ، همگى كشته شدهاند ، اشارهاى مينمائيم . همانطور كه در بالا ذكر شد . « ديوان » و « ديوان بزرگ » ، يعنى ادارهء ماليه در سيستم نظام دولتى جامعهء فئودالى يكى از مقامهاى مهم را دارد . يكى از مهمترين رشتهها كه تابع ديوان بود و در سيستم ادارهء امور مالى نقش اساسى را بازى ميكرد بعضى از اشكال مالكيت ارضى ، از جمله زمينهاى دولتى است كه در كليه ولايات گسترش وسيع