داشته و در هر ديوان عده بتكچى كار ميكردند كه تابع بتكچى كلّ - الغ بتكچى بودند . همچنين از بتكچى ديوان زمينهاى آباد نشده يعنى اراضى بايرات نيز سخن ميرود . « 1 » از نوشته محمد نخجوانى پيداست كه تدابيرى اتخاذ گرديده بود تا بتكچى مطلقا كليّهء زمينهاى باير را ثبت كند . مقدار اين اراضى چنان زياد بود كه نياز به تشكيل ديوان مخصوصى داشت تا « ديوان بايرات » آنها را طبق شرايط معيّن براى عمران و آبادى تحويل بدهد . ضمن تشريح بعضى از اطلاعات مقدماتى پيرامون گفتارهاى محمد نخجوانى دربارهء « ديوانها » بايد بخصوص متذكر گرديد كه بررسى جامع همهء اين ديوانها تاكنون موضوع تحقيقات همه جانبه نبوده است . برخى از آنها توسط محققين منفرد بررسى گرديده‌اند . « 2 » تحليل كامل تمام اين اصطلاحات هنوز محتاج به تحقيقات جامع مىباشد

--> ( 1 ) - محمد نخجوانى ، متن انتقادى ياد شده ، ص 317 ، 318 ، 320 . ( 2 ) - بنگريد : و . و . بار تولد ، كتيبهء فارسى ديوار مسجد منوچه در آنى ، سنت پطربورگ ، 1911 ، ص 29 ، در همانجا نقل قولى از كاترمر وجود دارد بنگريد : تبصرهء 2 ؛ و . و . بار تولد ، محافظه اسناد در دولتهاى مسلمان شرق ، جلد IIIV ، مسكو ، 1973 ، ص 350 - 361 . ع . ع . علىزاده ، تاريخ اجتماعى - اقتصادى . . . ، ص 159 ، 164 ، 267 - 269 ، 290 و صفحات بعد ؛ اى . پ : پطروشفسكى ، كشاورزى و مناسبات ارضى در ايران قرون 13 - 14 ، ص 242 ، 246 و صفحات بعد ( همهء آنها به زبان روسى است ) ؛ شيرين بيانى ، تاريخ آل جلاير ، تهران ، 1345 شمسى ، ص 177 - 265 ؛ دربارهء « ديوان » رجوع كنيد به « مقدمهء ابن خلدون » تاليف عبد الرحمن بن خلدون ، ترجمهء محمد پروين گنابادى ، تهران ، 1336 ، جلد 1 ، ص 480 - 484 .