مذهبى كاملا وضع ديگرى به چشم مىخورد . در مورد دين تحميل قهرى عملى ميگرديد . ميدانيم كه خلقهاى ترك زبان و مغولى زبان تحت نفوذ فرهنگ محل ، خود بطور دستجمعى اسلام را پذيرفتند « 1 » و بعدا سخت كوشيدند تا آن را رواج دهند . خود خلقهاى ترك زبان به حكم اقتصاديات كوچ‌نشينى بزبانهاى عربى و فارسى تحصيل ميكردند و آثار خود را به اين زبانها مينوشتند . به اين ترتيب آنها با اينكه از نظر مشخصات قومى ترك زبان بودند ، ليكن مانند دانشمندان عربى زبان و فارسى زبان فرهنگ اسلامى خاور را رشد ميدادند . تعداد دانشمندان ترك زبان و شعراى آنها كه بزبانهاى عربى و فارسى كتاب نوشته‌اند بسيار زياد است . خانوادهء هندوشاه و فرزند وى محمد نخجوانى نيز جزو آنها بشمار ميايند . * * * [ مؤلف از سازمان دولتى ايلخانيان و جلاير اطلاعات كامل داشته و راجع به تمام ادارات و صاحبان مشاغل كه در تركيب سازمان دولتى سلسله‌هاى ياد شده وارد بودند اطلاعات گرانبهائى ميدهد ] بطوريكه از نوشته‌هاى محمد نخجوانى پيداست وى از سازمان

--> ( 1 ) - هندوشاه بن سنجر نخجوانى ، تجارب السلف ، چاپ فوق الذكر ص 259 ؛ رشيد الدين جامع التواريخ ، متن علمى - انتقادى باهتمام ع . ع . علىزاده ، جلد سوم ، باكو ، 1957 ، ص 294 - 298 ؛ جامع التواريخ جلد سوم ، ترجمهء روسى ، پروفسور آ . ك . آرندس ، باكو ، 1957 ، ص ، 165 - 167 ؛ وصاف الحضرت ، تاريخ وصاف ، چاپ سنگى بمبئ 1269 هجرى ، ص 316 ، 317 . بنا بقول وصاف . در عرض يك روز دويست هزار نفر اسلام آوردند . وصاف ، ص 317 .