محمد بن هندوشاه نخجوانى

ديباچه 16

دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )

متعلق به زمينداران كوچك و اقشار ثروتمند اهالى و غيره نيز جاى شايسته خود را گرفته است . در اثر محمد نخجوانى بموازات اين مسائل مطالبى پيرامون ماليات - خواه شهرى و خواه روستائى آورده است كه ضمنا اين مطالب اطلاعاتى را كه رشيد الدين درباره سيستم ماليات قرون 14 - 13 داده است تكميل مينمايد . مؤلف همچنين زندگى شهرى و وضع تجارت و راههاى تجارتى و مالياتهائيكه از اهالى شهرى و تجار گرفته مىشود و مدارس ، مريضخانه‌ها ، امور ساختمانى و غيره را شرح ميدهد . گاهى اوقات اطلاعاتيكه نخجوانى درباره بعضى مالياتها داده با اطلاعات رشيد الدين در يرليغ‌هاى غازان خان بسيار شبيه است . مثلا درباره اصطلاح مالياتى « تمغا » و غيره . اين امر نشانه آنست كه نخجوانى هنگام تاليف اثر خود از مدارك رشيد الدين نيز استفاده كرده است . علاوه بر اين ، اين مطلب حاكى از آنست كه وضعيت اجتماعى - اقتصادى كشور در دوره‌ايكه بوسيله رشيد الدين در يرليغ‌هاى غازان خان توصيف شده يعنى دوران حاكميت كيخاتو و بايد و تقريبا عين همان وضعيت زمان نخجوانى خصوصا دوران حكومت چوپانيان بويژه زمان ملك اشرف و آقچوق بوده است . ميتوان شباهت معينى ميان اطلاعات نظام الملك ، رشيد الدين و نخجوانى مشاهده كرد در مسائل مربوط به طرز اخذ مالياتها ، قضاوت خود مؤلفين درباره مالياتها و طرز اخذ آن ، درباره وضعيت رعايا و غيره . نخجوانى مطالب پرارزشى درباره وضع تجارت و طرق مواصلات نيز شرح داده است . مانند رجل دولتى نامبرده در بالا نخجوانى نيز طرفدار منظم كردن سيستم مالياتى ، دقيق ساختن انواع و برقرار نمودن ميزان معين و تحكيم مالياتها ،