منصوره اتحاديه و سعيد روحى

29

در محضر شيخ فضل الله نورى ، اسناد حقوقى عهد ناصرى ( فارسى )

چالميدان مانند سابق ابنيه به نامى وجود نداشت ، به جز ايستگاه راه‌آهن و انبار گندم كه در كنار دروازهء قديم شاه عبد العظيم قرار داشت و سربازخانه‌اى نيز نزديك انبار گندم بود . صدراعظم امين السلطان ، ميدان بزرگى با 175 دكان ساخته بود كه به نامش معروف بود و امين الضرب - كه ضراب‌خانهء تهران را در اجاره داشت - در آن‌جا صاحب كاروانسرا بود . عودلاجان با 5 پاتوق ، بيشترين تغيير را نسبت به ساير محلات ، داشت و همان طورى كه گفته شد ، از قبل كوچك‌تر شده بود . در سال 1286 ه ق ، برطبق آمار نجم الملك ، 44 خانه از خانه‌هاى سال 1269 ه ق كم‌تر شده كه نشان مىدهد رشد اين محله متوقف شده بود . تعداد كمى از اعيان در اين محل زندگى مىكردند و قسمت‌هايى از اين محله به محلهء دولت متصل شده بود . ولى مانند سابق يهوديان زيادى در عودلاجان سكنى داشتند . هر محله‌اى دكان‌هاى خود را داشت و اجناس غالبا در همان محل ساخته مىشد و به فروش مىرسيد . طبق آمار 1269 ه ق ، مالكيت دكان‌ها متفاوت بود . بعضى از كسبه علاوه بر دكان خود صاحب يك يا چند دكان بودند كه به اجاره مىدادند ، ولى بسيارى از آنهايى كه در دكان سرمايه‌گذارى كرده بودند ، از طبقه تجار نبودند . معير الممالك صاحب 85 دكان در سنگلج بود و با چند نفر از تجار 62 دكان در محله بازار داشت . تعداد دكان‌هاى قوام الدوله 27 باب به علاوهء يك كاروانسرا بود . با مقدمه‌اى كه گفته شد ، حال بايد پرسيد : در 1303 - كه آغاز ثبت قراردادهاى حقوقى در اين كتابچه است - جمعيت تهران به چه ميزان بود . با توجه محاسبات تقريبى انجام شده ، چنانچه افزايش خانه در تهران از 1286 سالى 250 باب بود و در هر خانه تقريبا 16 نفر زندگى مىكرد . مىتوانيم چنين نتيجه بگيريم كه در سال 1303 جمعيت تهران در حدود 648 ، 199 نفر و تعداد خانه 478 ، 12 باب بوده است . خريد و فروش 12 مفصل‌ترين بخش معاملات ثبت شده در اين كتابچه مربوط به خريد و فروش انواع خانه ، مزرعه ، كاروانسرا ، حمام ، دكان و غيره در تهران و يا در ولايات بود كه مصالحه يا مبايعه ناميده مىشد . 13