منصوره اتحاديه و سعيد روحى
30
در محضر شيخ فضل الله نورى ، اسناد حقوقى عهد ناصرى ( فارسى )
گاه در مصالحه پولى ردوبدل نمىشد ، مثلا به مقدارى نبات كه نوع آن هم مشخص مىشد ، معامله سر مىگرفت كه احتمالا مربوط بود به مسائل خانوادگى ، وراثت يا وصيت ولى در معاملات بيع حتما ملك يا پول ردوبدل مىشد . مصالحه و مبايعه 2 نوع بود : جزميه يا قطعى و يا شرطى ، معاملات شرطى مدّت داشت و اگر در موعد مقرر وجه استقراضى پس داده نمىشد ، مصالحه يا مبايعه « لازم » محسوب مىشد ، ملك به تصرف قرضدهنده در مىآمد و معامله قطعى مىگرديد و مبلغى كه در قرارداد تعيين مىشد كه به عنوان « اجاره » توسط بايع يا مصالح پرداخت شود ، در واقع نوعى ربح محسوب مىگشت . براساس محاسبهاى كه انجام گرفت ، ربح يك ساله بين 20 % الى 30 % در ولايات و در تهران بين 12 % الى 35 % بود . در اين معاملات قيمت ملك و حدود آن مشخص است ، ولى به غير از چند مورد ابعاد آن ذكر نشده است . از جمله معامله بين حاجى ميرزا سيد حسين مستوفى تفرشى كه 24 ذرع زمين جلوخان واقع در گذر خانگاه به عباس ميرزا ملكآرا به مبلغ 19 تومان مصالحه كرد ، همچنين در محلهء سنگلج نزديك دروازه يوسف آباد زمين بياضى به مساحت 8780 ذرع را محمد ولى مستوفى به مبلغ 2 ، 1229 تومان به حاجى ميرزا عبد اللّه خوئى الاصل منشى رسائل خاصه فروخت . بعضى اوقات خانه به همراه يك يا چند دكان معامله مىشد ، مانند كربلايى . . . كه 5 باب دكان علافى ، بقالى ، عطارى ، ديزىپزى و تنباكو فروشى و 6 دانگ خانه از حاجى محمد اسماعيل را خريد . خريد و فروش خانه ممكن بود چند دانگ از يك خانه باشد . مالكيت مشترك اجازه مىداد كه عدّهاى كم درآمد صاحب خانه گردند ، مانند محمد حسين تاجر ، پسر كربلايى آقا جان مارفروش كه 3 دانگ خانه خود را به حاجى اسد اللّه علاف شيرازى به 5 ، 77 تومان مصالحه كرد ، يا حسين خان پسر مرحوم ميرزا فضل اللّه خان نورى كه 2 دانگ مشاع از 6 دانگ خانه جنب مدرسهء سپهسالار را به ميرزا محمد حسن نوائى منشى ديوانخانه به 120 تومان مصالحه كرد . بعضى از مصالحهها شرايط ديگرى داشتند مانند رستم بيك كه مايملك خودش را به همشيرهاش سلطان خانم مصالحه كرد كه با نظر سه نفر به چنين مصرفى برساند ، 100 تومان به دختر بزرگ و 130 تومان دختر كوچك ،