منصوره اتحاديه و سعيد روحى
28
در محضر شيخ فضل الله نورى ، اسناد حقوقى عهد ناصرى ( فارسى )
مىدهد . در اين مدت رشد تهران سريعتر و تقريبا سالانه حدود 250 خانه ساخته شده بود . شهر هنوز از 5 محله تشكيل مىشد ، ارگ از بين رفته و به جاى آن محله دولت - كه نامش را از دروازه دولت در شمال ارگ گرفته بود - رشد كرده بود ، درحالىكه عودلاجان خيلى كوچك شده و فقط 494 خانه را تشكيل مىداد . قسمتى از عودلاجان مانند محله عربها جزء چالميدان محسوب مىشد و حياط شاهى و سرچشمه نيز به محله دولت پيوسته بودند . عده زيادى از ثروتمندان و شاهزادگان ، به محله دولت تغيير مكان داده بودند . سفارتخانههاى انگليس ، عثمانى و آلمان ، بانك روس ، بانك شاهى ، بيمارستان ينگى دنيا و مقبره صفى على شاه ، در دولت بود . 9 مدرسه مروى - كه در دوره مشروطه باعث كشمكش بين شيخ فضل اللّه نورى و آيت اللّه بهبهانى بود - مسجد سپهسالار و دارالفنون نيز در محله دولت بودند . دولت درواقع محله بسيار بزرگى شده بود با 10 پاتوق ، بيشترين تعداد دكان ، با خيابانهاى وسيع كالسكهرو و خانههاى اعياننشين با پارك و باغ . جمعيت زرتشتيان در دولت سكنى داشتند . عدهاى از رجال و افراد سرشناس نيز در محله دولت سرمايهگذارى كرده بودند ، مانند علاء الدوله كه در خيابان جبهخانه ، صاحب 135 دكان بود . 10 سنگلج نيز رشد كرده و اكنون بزرگترين محله مسكونى تهران محسوب مىشد اين محله 9 پاتوق داشت و هنوز مقر اعيان و شاهزادگان بود . حتى گذرى به نام گذر شاهزادهها در اين محله بود . تعداد زيادى باغ در آنجا وجود داشت ، مانند باغ اميريه ، باغ منيريه ، باغ جنت و زمينهاى آزادى كه در نقشهاى كه نجم الملك در 1309 ه . ق ترسيم كرده بود ، مشخصاند . 11 محلهء بازار از 9 پاتوق تشكيل مىشد . هرچند كه اين محله رشد كرده بود ، ولى از سنگلج و دولت كوچكتر بود . در جنوب اين محله زمين گچى و كورههاى آجرپزى قرار داشت كه در نقشهء نجم الملك به خوبى مشخص است . رجال و ثروتمندان علاقهاى به اين محل نداشتند . اكثر جمعيت اين محله بازارى بودند و اروپاييان از اين محله كوچ كردند ، با اين حال هنوز تعدادى از ارامنه و يهوديان در اين محله مقيم بودند و ارامنه در آنجا كليسايى داشتند . عدهاى زرتشتى نيز در محلهء بازار بودند . اين محله نسبت به 1269 ه ق زياد تغيير نكرده بود . چالميدان از 6 پاتوق تشكيل مىشد كه بعد از سنگلج بزرگترين محله بود .