معامله مىكردند اضافه شده است تا ساختار جامعهء تهران آن روز بهتر شناخته شود . ولى قبل از پرداختن به جزئيات مطالب مندرج در اين كتابچه بايد شناختى از تهران در آغاز قرن 14 به دست آورد . اين شناخت براساس 3 آمار كه در سال‌هاى 1269 ، 1286 و 20 - 1317 ه . ق تدوين گشته‌اند ، تهيه شده است . 2 آمار اول به احتمال بسيار به دستور ميرزا تقى خان امير كبير كه در 1268 ه . ق به قتل رسيد ، به منظور آگاهى از تعداد نفوس و براى جمع‌آورى ماليات تهيه شده است . اين آمار تعداد خانه‌ها ، دكان‌ها ، ساير ابنيه و هم‌چنين نام صاحبان و يا مستأجرين آن‌ها را ضبط كرده و نوع دكان‌ها را نيز مشخص كرده است . آمار دوم كه در سال 1286 ه . ق ، در زمان صدارت ميرزا حسين خان سپهسالار و توسط نجم الملك ، يكى از شاگردان دارالفنون تهيه شده ، حاوى اطلاعاتى از جمعيت شهر است . در اين آمار ، علاوه بر تعداد مردان ، زنان ، كودكان ، مستخدمين ، غلامان ، كنيزان ، سپاهيان و غيره ، تعداد صاحبان خانه ، اجاره‌نشين‌ها و اهالى شهر از تهرانى و ولايتى نيز مشخص شده است . آمار سوم توسط اخضر على شاه در مدت سه سال از 1317 تا 13120 ه . ق ، تهيه شده و مربوط به ابنيهء تهران است ، اما نسبت به آمار اول به جزئيات كم‌تر پرداخته است . مثلا نوع دكان‌ها در آن مشخص نيست ، اما اكثرا ، نام افرادى را آورده است كه ساكن خانه و يا صاحب دكانى هستند و گاهى شغل صاحب‌خانه و تعداد دكان‌هاى متعلق به آن‌ها را در محله‌هاى مختلف مشخص كرده است . در آمار سال 1269 ه . ق ، خانه‌ها را به « دست » و با ذكر تعداد باب ثبت كرده‌اند . خانه‌هاى اشراف شامل چندين ساختمان ، باغ ، حمّام ، خانه ، طويله ، انبار ، آب‌انبار ، بيرونى و اندرونى و غيره بود . امكان داشت كه خانه‌اى از چندين دست و يك يا چند باب تشكيل شود . همچنين تعيين ابواب خانه‌ها حايز اهميت بود ، زيرا ماليات براساس تعداد ابواب تعيين مىشد . شهر از لحاظ نماى ظاهرى - در سال 1269 ه ق - داخل ديوار و خندقى قرار مىگرفت كه در دورهء صفويه احداث شده بود . محيط شهر 4 ميل ، مساحت آن 3 ميل مربع بود و داراى 6 دروازه بود . جمعيت بسيار كمى در بيرون ديوار و در كنار دروازه‌ها سكنى داشتند كه شامل 115 خانه ، 204 دكّان و 11 كاروانسرا بود . در جنوب شهر دروازهء محموديه ، فعّال‌تر از سايرين بود . بيرون دروازهء