منصوره اتحاديه و سعيد روحى

25

در محضر شيخ فضل الله نورى ، اسناد حقوقى عهد ناصرى ( فارسى )

شاه عبد العظيم ، چندين كورهء كوزه‌گرى و گچ‌برى قرار داشت . در شمال خارج از دروازه‌هاى شميران و دولت ، چندين باغ واقع شده بود و بيرون از دروازهء قزوين در غرب ، چند كاروان‌سرا و دكّان بود . در سال 1269 ه ق ، تهران از 5 محله تشكيل مىشد : عودلاجان و ارگ در شمال ؛ محله بازار ( مجزا از خود بازار ) در جنوب ؛ سنگلج در غرب و چالميدان در شرق . طبق آمار سال 1269 ه ق ، هر محله به پاتوق و گذر تقسيم مىشد كه غالبا نام خاصى نداشتند و با نام اشخاص سرشناس ، يا ابنيه مهم و يا اقليت ساكن در آن محل ناميده مىشدند ، مانند كوچه فرقانىها ، گذر تكيه قاطرچىها ، يا گذر ناصر الدين . در سال 1320 ه . ق ، تعداد كوچه‌هاى نام‌گذارى شده افزايش يافته بودند ، ولى باز هم بسيارى از محله‌ها به نام اشخاص سرشناس و يا ابنيهء معروف تعيين مىشد ، مانند كوچه حمام دوست على خان . جالب توجه است كه اخضر على شاه ، پاتوق‌ها و گذرها را به نام پليس مسئول محله ناميده است ، مانند گذر ابراهيم پليس در اطراف باستيان ، يا پاتوق حاجى اسماعيل نايب . در سال 1269 ه . ق ، ارگ كوچك‌ترين محله بود و داخل حصارى قرار داشت كه به وسيلهء پلى به شهر متصل مىشد . شاه ، خانواده سلطنتى و بعضى از شاه‌زادگان و رجال در خانه‌هايى كه متشكل از چند دست ساختمان ، باغ و غيره بود زندگى مىكردند . تعدادى از غلامان شاه نيز ساكن ارگ بودند ، در محلهء عودلاجان عده‌اى يهودى و ارمنى نيز ساكن بودند كه يهوديان در اين محله معبدى داشتند و اغلب پيشهء آنها زرگرى بود ، اما ارامنه اكثرا ميخانه و مشروب‌فروشى داشتند . پس از محلهء ارگ ، بازار كوچك‌ترين محله را تشكيل مىداد و اكثريت اهالى محل « بازارى » بودند و به كار كسب و تجارت اشتغال داشتند . بندرت اعيان و كارمندان دولت در محله بازار ساكن بودند . محلهء سنگلج از بهترين محلات تهران محسوب مىشد و از سال 1269 ه ق ، به بعد در اين محله ابنيه و ساختمان‌هاى بسيارى بنا گرديد . در محله گلوبندك تعدادى دكان ساخته شد كه منجر به توسعهء قسمتى از اين محله گشت . چالميدان محلهء بزرگى كه رجال سرشناس در آن‌جا سكنى نداشتند و معروف بود كه آب و هوايش بد است و اهالى آن نيز خشن و تندخو هستند .