نيست ، ولى چون نسبتا شفاف و مدوّن‌تر است شايد راهى براى درك فرهنگ‌هاى كمتر شناخته شده باشد . منابع تاريخى دوران قاجار در ايران نسبت به ساير ادوار آن بيشتر است و مطالب بسيارى را در دسترس قرار مىدهد كه پژوهش‌هاى تاريخ اجتماعى را تا حدى امكان‌پذيرتر از ادوار ديگر مىگرداند . بين شهرهاى ايران ، تهران از موقعيت ممتازترى نسبت به شهرهاى ديگر ايران برخوردار است چون پايتخت و مقر سلطنت بود . بنابراين اسناد بيشترى موجود است كه به تحقيق اوضاع اجتماعى كمك مىكند . گاه اتفاق مىافتد كه سند بااهميتى به‌دست آيد و امكان اينكه قدمى به جلو برداريم و اطلاعاتمان را از زيروبم جامعهء قاجار گسترش داده و غنىتر سازيم ، چندى پيش چنين فرصتى داست داد . آقاى ايرج رحمانى كتابچه‌اى را به ما نشان داد كه پس از بررسى تشخيص داده شد كتابچهء ثبت تعداد بيش از هزار و چهارصد معامله است كه در محضر شيخ فضل اللّه نورى بين سال‌هاى 1303 - 1306 ه ق ، انجام گرفته است . آقاى رحمانى به علت بلندنظرى و علاقه به تاريخ ، اجازهء استفاده از اين منبع ارزشمند را به ما داد و چاپ اين كتاب را براى ما امكان‌پذير كردند ، به همين سبب از ايشان بسيار سپاسگزاريم . معاملات ثبت شده در اين كتابچه شامل همهء معاملات تهران نيست و فقط شامل اطلاعات يك محضر در مدت 3 سال است ، بدون شك معاملات مشابهى در محاضر ديگر نيز انجام مىگرفت كه ما از آن ، فعلا آگاهى نداريم . اين قرارداد شامل خريد و فروش ، اجارهء انواع ملك ، خانه ، دكان ، مزرعه ، مرتع و غيره ، قرض و پرداخت بدهى ، طلاق و انواع قراردادهاى متفرقهء ديگر مانند قيمومت ، وصيت ، موقوفات ، شكايات و غيره بود . در اصل دو كتابچه وجود داشت و اين كتابچهء دوم است كه مهر و امضاء ندارد ، ولى در پايان هر معامله مىنويسند كه مهر شده و سجل دارد و پس از آن حروفى كه احتمالا نوعى كد بوده آمده است به اين ترتيب : ذى م م ب ه ن يا ح ظ ع براى رجوع به اصل سند . گاه نوشته مىشد سجل شده به مهر رسيده است به اين علامت : ح س ا ت ا س . انواع معاملات مختلف در طبقات مختلف جامعه از غنى تا متوسط در تهران و بسيارى از نقاط ديگر كشور در اين كتابچه ثبت شده است و چون شيخ فضل اللّه