در جهان اسلام ، هيچ يك از سلسله‌هاى سلطنتى مستندتر از مغولها نيستند . دو نفر از بزرگترين فرمانرواهايشان دفتر خاطرات يا شرح احوالى از خود باقى گذاشته‌اند كه زندگى ، ماجراجويىها ، سرگرميهاى مورد علاقه‌شان را نشان مىدهد ، اين دو ، بابر ( دورهء حكومت 1526 - 1530 ) و جهانگير ، نبيره‌اش ( 1605 - 1627 ) هستند . آثار مهم تاريخى رسمى و غير رسمى از تمام رويدادهاى مهم و غير مهم دربار و سياست گزارش مىكنند . اين گزارشها شامل توصيفات زندهء شاهزاده خانم گلبدن ، دربارهء زندگى برادرش همايون و تاريخچهء وقايع بدائونى با زبان گزنده‌اش در دورهء اكبر است كه در برابر مديحه سراييهاى پرشور و هيجان ابو الفضل ، هم عصر و رقيب علوم الهياتش قرار مىگيرد و ما گرفتن اطلاعات جزء به جزء در مورد ادارهء امور دربار و تجهيزات آن را تا چندين دوجين دستور پخت غذاى شاهانه مديون او هستيم . در دهه‌هاى بعد شرح وقايع دربار با ذكر تاريخ ، بيشتر وجود داشته است ، در موارد بسيارى نيز مصور شده‌اند ، از مينياتورهاى جذاب سرشار از زندگىاى بابرنامه ، كه به وسيلهء آنها به كوشش هنرمندان دربار نوه‌اش اكبر ، آراسته شده است ، و همچنين تصاوير زيبا در پادشاه نامهء ويندسور ، و ساير آثار مهم تاريخى بزرگ دورهء شاه جهان ( 1626 - 1658 ) . ما از مردمان ساده ، چه دهقانان و چه صنعت‌كاران چيز زيادى در نمىيابيم . البته در گزارشها چيزهايى دربارهء مهمانان خارجى ، مثل يزوئيت‌هاى پرتقالى در دربار اكبر ، آمده است ؛ اخبار مربوط به فرستادگان اروپايى مثل سر توماس رو « 1 » ، انگليسى منتقد راستين جهانگير ، و كمى بعد توصيفات برنير « 2 » و تاورنيه « 3 » جواهر فروش ، و گزارشهاى مانوچى « 4 » ، پزشك ونيزى و تعداد زيادى ديگر كه با مقدارى تخيل ، زندگى خصوصى طبقهء بالاى اجتماع را توصيف مىكنند ، در مورد ديدگاه‌هاى مختلف زندگى به ما اطلاعاتى مىدهند . قلمروى مغول به واسطهء يك چنين توصيفاتى ، آنچنان جذاب شده بود كه در آغاز قرن 18 يك جواهر فروش آلمانى به نام يوهان ملشيور دينگلينگر « 5 » ، با همكارانش براى اگوست نيرومند همان اثر معجزه‌آسا را خلق كردند كه به عنوان جشن تولد اورنگ زيب ، در گنبد سبز رنگ در سدن هنوز هم مورد تحسين قرار مىگيرد . هنرهاى زيبا حمايت شدند و همانطور كه ما از آثار مينياتوريستها تشخيص مىدهيم ، شناخت چهره‌هاى مهم سده‌هاى اكبر تا شاه جهان را مديون آنها هستيم . چون آنها با وفادارى به هنر عكاسى ،

--> ( 1 ) . SirThomasRoe . ( 2 ) . Bernier . ( 3 ) . Tavernier . ( 4 ) . Manucci . ( 5 ) . Johan Melchior Dinglinger .