قاضى احمد بن شرف الدين الحسين الحسينى القمى
پيشگفتار 22
خلاصة التواريخ ( فارسى )
ايران تا سال 972 . قاضى احمد غفارى مردى فاضل و دانشمند و شاعر و خوشنويس بود و مدتى در دستگاه سام ميرزا به كار اشتغال داشت . او وقايع كتاب خود را بسيار خلاصه ولى با سبكى ساده و بىتكلف نوشته و قاضى احمد در نحوهء بيان وقايع و استنباطات تاريخى به او تأسى جسته است . لبّ التواريخ تأليف يحيى بن عبد اللطيف حسينى قزوينى است . مؤلف وقايع كتاب را تا سال 984 ثبت و كتاب را به نام بهرام ميرزا تأليف كرده است . اين اثر در « چهار قسم » تنظيم شده كه سه قسم آن در تاريخ عمومى و ايران و قسم چهارم در تاريخ صفويه است . كتابى بسيار مختصر ولى منظم و بدون حشو و زوائد است . مقدمهء خلاصة التواريخ با لب التواريخ شباهت دارد و بعضى اشعار آن نيز مانند يكديگر است . تكملة الاخبار تأليف عبدى بيگ نويدى شيرازى كتابى است در يك مقدمه و چهار باب در تاريخ عمومى و ايران . باب چهارم در تاريخ صفويان است و تا سال 978 پيش مىرود تقسيمبندى تاريخى اين كتاب با كتابهاى مشابه خود متفاوت است و مطالب آن نيز مختصر و مفيد و از تكلّف به دور است . و بين مقدمه اين كتاب و اثر قاضى احمد شباهتهايى وجود دارد . تاريخ شاه اسمعيل و شاه تهماسب تأليف امير محمود بن امير خواند است . مؤلف فرزند خواند مير نويسندهء تاريخ حبيب السير است و در زمان شاه تهماسب در هرات زندگى مىكرد اما تاريخ تولد و مرگش معلوم نيست . او تاريخ سالهاى ابتداى دولت صفويه و تاريخ شاه اسمعيل و شاه تهماسب را تا سال 957 نوشته و مخصوصا اوضاع خراسان و حملهء ازبكان به اين سرزمين را كاملا شرح داده و از كتاب حبيب السير و فتوحات شاهى استفاده كرده است . قاضى احمد اين كتاب را مبناى كار خود قرار داده و تا واقعهء جنگ الوند ميرزا با شاه اسمعيل عينا از آن تقليد كرده است . احسن التواريخ تأليف حسن بيگ روملو . مؤلف اين كتاب كه در زمان شاه تهماسب به امور سپاهى اشتغال داشته خود مىگويد در سال 937 در قم متولد شده است و اثر خود را كه دوازده مجلّد بوده تا سال 985 به پايان برده است ، اما به غير از جلد يازدهم و دوازدهم اين كتاب اطلاعى در دست نيست . اين دو مجلّد در تاريخ سلسلهء قراقويونلو و آققويونلو و صفويه است و مؤلف اثر خود را بر اساس منابع تاريخى معتبر و شواهد عينى تنظيم كرده و بايد گفت احسن التواريخ يكى از مهمترين مآخذ تاريخ ايران قرن نهم و دهم هجرى است . مجلّد دوازدهم اين كتاب تا آغاز پادشاهى سلطان محمد پدر شاه عباس شباهتهاى زيادى با خلاصة التواريخ دارد و اگر از اختلاف عناوين صرفنظر كنيم در موارد متعددى عبارات و نوشتهها با هم يكسانند . جواهر الاخبار تأليف بوداق منشى قزوينى در تاريخ صفويان است و مؤلف در پايان كتاب با ذكر تاريخ تحرير يعنى جمادى الاول سال 984 قمرى اثر خود را به اتمام رسانده است .