بيشتر مفارقت طول ندارد . چه شد ؟ به كارى كه در دنيا اعتقاد ندارم ، استعفا است و مستأصل و دست‌پاچه شدن است . بايد با پيش‌آمد كار ، افت‌وخيز كرد و راه رفت و انتظار لطيفهء غيبى داشت . پيوست كار سپهسالار با ارباب بىپرده شد . وقتى كه به اردو رفته است ، بعد از سه روز ، يك دفعه منزل ارباب رفته . دفعهء ثانى كه او را خواسته ، جواب داده كه استخاره كردم بيايم ، خوب نيامد . حضار مجلس گفته بودند ، سپهسالار ناخوش و مرضش سخت است . مجلسى گفته بود ، جهنم ! چرا نمىرود فرنگستان معالجه كند . گفته بودند ، اذن نداده‌اند . گفته بود ، دروغ مىگويد ؛ هر وقت مىخواهد ناز بكند ، اين حرف را مىگويد . مسلما ديگر ميان اين‌ها بسته نمىشود . اعتقاد بعضى اين است ، به واسطهء مردن وزير دربار « 90 » ، شاه ديگر دست از عين الدوله برنمىدارد ، زيرا كه عوض ندارد . پيش از مردن او ، شعاع السلطنه را و نصر السلطنه را براى تهران و قشون انتخاب كرده بود ؛ در تدارك كندن دو برادر بود ، بطور يقين بعد از مراجعت از پشتكوه ، برهم مىزنند . من احتياطا به آصف گفتم با رفيقش بست‌وبندى بكند . جمعه 27 جمادى الاول 1321 قمرى هو فرزندجان پاكت 6 جمادى الاولى ، روز بيست و ششم رسيد ؛ عريضهء حضور مبارك حضرت اشرف را با پاكت حاجى معين خواندم ، بستم و دادم به اجلال نظام ، امروز كه حاجى معين به شهر براى تحريرات پست مىآيد ، برساند . خواهم گفت كه عريضه را جوف پاكت خودش بگذارد ، بفرستد اردو . قضيهء فوت مرحوم وزير دربار را شنيده‌ام . اگرچه در ميان عوام معروف است كه او را مسموم كرده‌اند ، حكيم الملك جديد هم در اردو گفته است ، ولى بطور يقين ، به موجب كاغذ سالار افخم ، سكته بوده است . بايد عبرت گرفت و اين‌قدر سعى و دوندگى

--> ( 90 ) - مرگ حكيم الملك يك حادثهء طبيعى بود ، معهذا شايعاتى در اين باب پا گرفت ، چندان كه اين مرگ را موجبى جهت استعفا و معافيت اتابك دانستند . والنتين چيرول مىنويسد : « در اوايل سپتامبر 1903 در رشت حكيم الملك نوكر معتمد او ( يعنى شاه ) غفلتا در عرض چند ساعت با يك وضع غريبى كه ايجاد سوءظن مىكرد در گذشته و بعد دو هفتهء ديگر اتابك معزول و تبعيد گرديد ، نه تنها از پايتخت ، بلكه از قلمرو شاهنشاهى ايران اخراج شد . » ( V . Chirol . A Diplomatist in the East . Lon . 1928 ) . به نقل از : اميرى ، مهراب . زندگى سياسى اتابك اعظم . تهران ( بىن ، بىت ) : 414 .