به رسوائى كشيد . كار دولت اولين هم البته آنجاها به توسط قونسولخانه‌ها و باليوز خبر داريد كه از حيز اصلاح خارج شده ، فقط سلطنت مستقلهء روس ، در خاك آذربايجان است ؛ حتى در خراسان و دار المرز هم ضعيف شده است . چون از طرف نورچشمى محمد على نگران بودم ، به مشير الملك تلگرافا خبر دادم كه او را به پاريس بفرستد و هرگاه ميل دارد ، عود به بلژيك كند ؛ زيرا كه از خاك روسيه عبور ممتنع است ، حتى پست و تلگراف هم تعطيل شده . بايد خدا را شناخت كه آن دولت روس كه به هر طرف رومى گذاشت با خاك يكسان مىكرد ، چگونه ذليل و ضعيف و مستأصل شده است كه بجز ما اهل ايران ، حتى عمله ، بلكه زنها و دخترهاى فقرا بر او مسلط شده است . خداوند محمد على را به سلامت نجات بدهد . البته الى حال قريب هزار خانوار جان خود را و عيال و اطفال را غنيمت شمرده ، ترك هستى كرده و مهاجر شدند . حكايت مىشنويد ، حالا ديگر كار به جائى رسيده كه قنسول خودشان مىگويد ، نمىدانيم اعليحضرت امپراطور در كجا و در چه حال است . امسال در تبريز الى حال سه برف مختصر باريده كه با جاروب پاك كرده‌اند . از اول جوزا حوض‌ها يخ بسته است . والاحضرت اقدس ده روز نوبه مىكردند ، چهار روز است رفع شده ، بيرون تشريف مىآورند . من هم دو روز فاصله مشرف مىشوم . هرچه مىدهند ، مهر مىكنم ؛ از فضل خداوند در منزل محترم و آسوده نشسته‌ام . رفيق تو خودش را نوكر و رعيت روس مىداند ؛ مىگويد هرچه بشود ، به قدر آنكه مرا نگه بدارند در حالت نيابت از خودشان و رعيتى ، اولادم باز باقى مىماند ، من و املاك من در قسمت شمالى بايد باشيم . اين نوشتجات اقلا تا يك ماه طول دارد تا به شما برسد . شنيدم وزير مخصوص را براى اصلاح فارسىها و سردار اكرم مىخواهند بفرستند ، مشكل است كارى بتواند صورت بدهد . من هم اگر هوا مساعد شد ، يك سفر ده پانزده روزه به مرند تا جلفا مىروم براى طفره از شهر . رسما حكم شد يك نفر مسيحى در ادارات گمرك و صندوق پست مستخدم نباشد تبديل به ايرانى كنند ؛ خيلى سخت نوشته بودند . قربان حميت و غيرت آقا سيد عبد الله « 29 » ، خداوند نصرتش بدهد . دوشنبه 9 محرم 1324 قمرى هو فرزند مكرم پاكت مورخهء 15 ذيقعده را روز 7 محرم ، بعد از دو ماه و هشت روز كم ، رسيد . از اين مىتوان قياس كرد و مطالب را اظهار داشت . من مطلبى از عربستان ابدا ندارم . شما هم چيزى كه قابل جواب است ، چون خودتان حفظ صورت كرده بوديد و معز الممالك نوشته بود ، جواب را به او نوشتم خواهى ديد . از كار بختيارىها هم تا 15 روز قبل ، چه از عربستان و چه از تهران و چه از چهارمحال ، خبر كامل دارم . حاجى على

--> ( 29 ) - مقصود آقا سيد عبد الله بهبهانى است .