گفتم مخصوصا مشرق و شمال بلى چونكه انگليسان بسبب وجود قوه در جنوب در تحت قدرت آنها از آن جا آسوده خاطر بودند و با عمليات نظامى كه در عراق عرب ميكردند از مغرب هم نگرانى نداشتند و مغرب ايران را هم در حكم بين النهرين تصور ميكردند . و اما مشرق و شمال - در شمال تازه شروع كرد نقشهء سياسى خود را اجرا ميكنند ديگر تا چه اندازه كامياب گردد و چون عمليات روس بلشويك هنوز بسرحد آذربايجان نرسيده است و انگليسان احتمال ميدهند با مساعدتى كه بقواى ضد بلشويك در روسيه ميكنند بتوانند بساط بلشويكى را تمام ناچيده شده برچينند اين است كه در آذربايجان عجالتا عمليات نظامى نميكنند اما در خراسان از قواى انگليس و هندى تهيه ميبينند و راه هند را در مقابل بلشويكها بدقت ديده‌بانى مينمايند اينجا لازم است باوضاع گيلان هم اشاره نمائيم در اوائل جنگ عمومى در گيلان دو قوه بود يكى قوهء جنگل و ديگر قوهء دولت اما قوهء جنگل . در جنگل گيلان قوه‌ئى از مجاهدين گيلانى و غيره در تحت رياست ميرزا كوچك خان بر ضد تجاوزات روس تزارى تشكيل شد . ميرزا كوچك خان يكى از مجاهدين گيلان است در اين وقت سالش به ظاهر ميان پنجاه و شصت است مرديست قوى بنيه سيه چرده موى سر و صورتش انبوه داراى اخلاق نيكو و در عين صلح و سلامت‌خواهى سلحشور دوستدار عالم اسلاميت و طرفدار استقلال و آزادى ايران و مخالف حكومتهاى استبدادى خودى و بيگانه اين شخص قوه‌ئى از مجاهدين فراهم آورده جنگل گيلان را اقامتگاه خود قرار داده به خيال خويش راه قشون‌كشى روس را بايران تنگ نموده است اين شخص بيشتر از مجمع اتحاد اسلام كه در بادكوبه بوده تشويق ميشده عثمانيان هم كه طرفدار اتحاد اسلام هستند بوى توجه داشته‌اند آلمانها هم در ضمن تحريكات كه در ايران بر ضد روس و انگليس ميكرده‌اند در تشجيع قوهء جنگل نيز كوتاهى نداشته‌اند ولى ميرزا كوچك خان با وجود استفادهء نظامى كه از آنها مينموده است ايرانيت و اسلاميت خود را از دست نميداده بيگانه را بيگانه ميدانسته است هركه بوده باشد چنان كه روسها