فصل چهل و دوم خاتمه جلد چهارم در فصل چهلم در تاريخ ديماه يكهزار و سيصد و چهارده ( 1314 ) كه سال ششم اقامت من در بلژيك بود باجمالى از شرح حال خود در ايام اقامت اين مملكت اشاره رفته است در اينوقت كه خردادماه يكهزار و سيصد و هفده ( 1317 ) مىباشد و آخرين ماه توقف من در بلژيك بلكه در اروپاست بشرح حال خود در سه سال اخير و باوضاع داخلى و خارجى ايران در مدت مزبور اشاره نموده جلد چهارم كتاب خود را خاتمه مىدهم . خوانندگان كتاب من دانسته‌اند در آبانماه يكهزار و سيصد و هشت ( 1308 ) شمسى كه وارد اين مملكت شدم بوعدهء نامعين اقامت كردم به دو سبب يكى براى تكميل تحصيل اولادم در اين ديار و ديگر براى دور بودن از جار و جنجال ايران در رژيم تازهء خود و پرداختن به كارهاى علمى و ادبى كه بيش از همه چيز به آنها علاقمند بوده و هستم . در اين سه سال ممر معاش من منحصر بوده است بدستمزد خدمت قلمى كه از طرف وزارت معارف رجوع ميشده قسمتى از اين وقت صرف ترجمه و تأليف كتاب تربيت اراده تأليف استاد فرانسوى ژول پاى « 1 » شد كه باشتياق كامل باينكار پرداختم از يكطرف كار با روحيات من مناسب بود و از طرف ديگر اين كار را يكى از بهترين خدمات معارفى خود تصور ميكردم و در عين حال از دستمزدش كه بىاشكال در خارج به من ميرسيد با قناعت امرار حيات مينمودم و گمان نميرفت براى اين اشتغال مختصر معارفى محذورى پيش بيايد خصوصا كه دانسته بودم وزارت معارف در بودجه خود مبلغى براى ترجمه و تأليف كتب علمى دارد و قسمتى از آن را بنام نگارنده نگاهميدارد و چون اين كار تمام شد كار ديگر رجوع خواهد شد پس تا آخر عمر ممكن است

--> ( 1 ) - J . payot