عربها نمانده و در معاشرت با كودكان آنها وضع تكلم كردن را فرانگرفته مورد استعمال لغت‌ها و ترتيب و تشكيل جمله‌ها را از زبان آنها نميشنيدم با همه تحصيل و زحمت باز در مكالمه نمودن عاجز بودم . چنان كه بعضى از بزرگان را ميبينم سالها زحمت تحصيل صرف‌ونحو عربى را كشيده و شايد بعضى از آنها در آن زبان تأليفات دارند و هنگام محاوره از تركيب نمودن و صحيح ادا كردن يك جمله عاجز ميباشند خلاصه در مدت دو سال اقامت نجف بضميمه آنچه پيش از آن تحصيل كرده‌ام زبان عربرا علما و عملا تا حدى كه ممكن بوده فراگرفته به خواندن شرايع الاسلام تأليف محقق كه يكى از بهترين كتابها در علم فقه مىباشد ميپردازم . براى تكميل ادبيات عربى مقدارى از كتاب مطول تأليف تفتازانى را به زحمت خواندم گفتم به زحمت آرى چه معلمى كه اين كتاب را بما درس ميداد زبان فارسى نميدانست و با وجود تسلطى كه من در زبان عرب داشتم باز درس او را درست نميفهميدم در صورتى كه اگر به زبان بومى ميخواندم فهميدن مطالب آن كتاب براى من اشكالى نداشت بلى علم را به زبان بومى بايد خواند كتاب علمى را به زبان بومى بايد نوشت و معلم بايد به زبان بومى محصل آشنا باشد تا بتواند توضيحات لازم را بدهد و ديگر از چيزهائى كه در نجف در ضمن تحصيلات مقدماتى فراگرفتم كمى از تفسير قران بود و در ضمن خواندن كتاب مغنى مانند كتاب كشف الابيات كه در شواهد شعرى آن كتاب نوشته شده كشف الاياتى براى شواهد قرانى آن مينوشتم و اين اول تأليفى است كه شروع نموده‌ام تفسير فارسى ملا فتح اللّه كاشانى را مطالعه ميكردم و تفسير ابو البقاء و غيره را ميخواندم و از روى آنها كار تأليف را انجام ميدادم افسوس كه اوراق آن تاليف غير از يكى دو جزو باقى از ميان رفته و گرنه يادگارى بود از تأليف عهد دوازده سالگى نگارنده و آن يكى دو جزو نزد من محفوظ است . بر خوانندگان اين كتاب پوشيده نباشد كه اين ترتيب تحصيل فقط از نقطهء نظر رسيدن بمقام اجتهاد و نشستن بر مسند حكومت شرعى بوده است مقام پدرم نيز مقتضى غير اين اختيارات براى تحصيل اولادش نبوده و اگر ميخواستند مرا قياس بديگر همقدران