حاج محمد تقى جورابچى
34
حرفى از هزاران كه اندر عبارت آمد ( خاطرات حاج محمد تقى جورابچى ) ( فارسى )
منازلشان يا در ظواهر خودشان راه نمىدادند ، مبادا كه دولت يا مردم ، هريك به طريق خود تقاضاى بىموردى از آنها بكنند . بسيارى از بازرگانان ايرانى ، مانند خاندان جورابچى ، معمولا سواى آرمانهاى سياسىاى كه ابراز مىكردند در قابل حمايت از جنبش مشروطه توقعات اقتصادى مشخصى هم داشتند . چنين توقعاتى شامل برقرارى يك نظام منطقىتر اخذ ماليات ، مسيرهاى به سامانتر تجارى ( چيزىكه در اثناى انقلاب كلا از دست رفته بود ) ، و بازداشتن متنفذان محلى از گرفتن پول زور از آنان بود . پايان سخن فهم آرمانها و انگيزههاى بازرگانان كه جزء مهمى از جنبش مشروطهخواهى ايران بودند بسيار مهم است اما ارزشهاى آنان لزوما توسط اهل ديوان ، روشنفكران ، يا علماء ، بازتاب نمىيافت . با اين همه در اغلب اوقات بحرانهاى ملى و بينالمللى بر دارايى و تشكيلات تجار تاثيراتى گاه به شدت منفى مىگذاشت ، در صورتى هم كه اين بازرگانان از اقليتهاى مذهبى بودند ، گاهى تعصبات دينى اكثريت جامعه نيز آسيبهايى به آنها مىرساند كه بر توفيق تجارىشان تاثير مىگذاشت . با اين همه بسيارى از بازرگانان به هر طريق توانستند جنگ و انقلاب را از سر گذرانده و تجارت خود را دنبال كنند . خاطرات حاج محمد تقى جورابچى به برخى وقايع سياسى پرداخته است ، اما بيش از آن حاوى اطلاعاتى در مورد زندگى اجتماعى و زندگى شخصى بازرگانان در دورهء مشروطه است . توضيحات حاج محمد تقى دربارهء زندگى خصوصىاش تا حدى مطالبى را در مورد حريم اندرونى او دربر مىگيرد . دستكم ، اگرچه توصيفات او از زندگى خصوصىاش ممكن است بيشتر نشاندهندهء ترجيهات شخصى و سبك خاص زندگى او باشد اما با اينوجود به نظر مىآيد كه نشانههايى را هم دربارهء زندگى خصوصى تجار ايرانى ، با لحاظ تفاوتهاى فرهنگى و منطقهاى آنها در بر داشته باشد . باقى محتويات خاطرات اطلاعات ذى قيمتى را درباره دلنگرانىهاى عمومىتر بازرگانان ايرانى و نيز شبكههاى تجارى آنان در بر دارد . نويسندهء خاطرات همچنين از احساسات خود از استماع پندهاى علما و آموزگاران دينى در زمانهايى كه در زيارت بوده يا براى تجارت به مكانى زيارتى