از اين آثار جامع‌تر دولت‌آبادى ، مهدى قلى هدايت و ناظم الاسلام كرمانى مورد استفاده پژوهشگران قرار گرفته بود « 1 » . طى بيست و پنج سال گذشته انتشار اين قبيل متون ادامه داشته است كه از آن‌ميان مىتوان به روايت وقايع‌نگارانه شريف كاشانى و اسناد نظام السلطنه ما فى اشاره كرد « 2 » . اين آثار در مجموع دست‌مايه‌اى از آثار دست اول را براى هر پژوهنده‌اى كه مىخواهد راجع به اواخر دوره قاجار تحقيق كند فراهم مىكنند . افزون بر اين‌ها شمار فراوانى از اسناد دست اول در سازمان اسناد ملى ايران و مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران موجود مىباشد . خاطرات پيشگفتار حاضر شامل خلاصه‌اى از خاطرات يك بازرگان تبريزى بنام حاج محمد تقى جورابچى در دوره انقلاب مشروطه است . خاطرات جورابچى در اصل براى دست‌به‌دست شدن ميان حلقه خصوصى خانواده يا محض اطلاع بستگان نسبى خاندان نوشته شده بود . زمان نگارش اين خاطرات 1325 تا 1330 ق / 1911 - 1907 م است ، يعنى همزمان با تنش و قيام عليه سلطنت مطلقه و درگيرى با دخالت‌هاى امپرياليستى روسيه و بريتانيا در ايران . اين خاطرات نه تنها از نقطه‌نظر روابط خانوادگى ، وضعيت اجتماعى و سياسى شمال ايران در دوره انقلاب مشروطه و حضور قواى روس در ولايت آذربايجان

--> تقىزاده : 1325 - 1330 ، ويراسته ، ايرج افشار ، تهران ، انجمن آثار ملى ، 1354 ؛ ميرزا على ثقة الاسلام ، مجموعه آثار ، تهران ، شادروان ثقة الاسلام شهيد تبريزى ، به كوشش نصرت اللّه فتحى ، تهران ، انجمن آثار ملى ، 1354 ؛ يپرم خان ، از انزلى تا تهران : يادداشت‌هاى خصوصى يپرم خان مجاهد ارمنى ، به ترجمه ناروس ، تهران ، بابك ، 1356 . ( 1 ) . نگاه كنيد به يحيى دولت‌آبادى ، حيات يحيى ، 4 جلد ، تهران 136 ؛ مهدى قلى هدايت ، ( مختار السلطنه ) ، خاطرات و خطرات ، ويراست سوم ، تهران ، زوار ، 1361 ؛ ميرزا محمد ناظم الاسلام كرمانى ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، ويراسته على اكبر سعيدى سيرجانى ، بخش اول و دوم ، تهران ، 1349 . ( 2 ) . نگاه كنيد به محمد شريف كاشانى ، واقعات اتفاقيه در روزگار ، ويراسته منصوره اتحاديه ( نظام ما فى ) و سيروس سعدونديان ، 3 جلد ، نشر تاريخ ايران ، تهران ، 1362 ، حسين قلى خان نظام السلطنه ما فى ، خاطرات و اسناد حسين قلى خان نظام السلطنه ما فى ، بخش‌هاى اول و دوم و سوم ، در دو جلد ، ويراسته معصومه نظام ما فى ، منصوره اتحاديه ( نظام ما فى ) ، سيروس سعدونديان ، تهران ، نشر تاريخ ايران ، 1361 .