صورت نگرفت و ابزار مورد استفادهء آن تقويت نگرديد و لاجرم پيامد منفعت بارى براى دولت صفوى به ارمغان نياورد . اما راه را در ايران براى سوداگران و ماجراجويان و مبلغان اروپايى هموار ساخت ، و با اخذ امتيازات فراوان آزادانه فعاليت نمودند و ثروتهاى اقتصادى اين مرز و بوم را به غارت گرفتند . با توجه به اهميت اين دوران ، شناساندن منابع و مدارك و اسناد آن يك ضرورت است ، و كتاب جواهر الاخبار بوداق منشى در جزو همين مجموعه قرار دارد . البته ، اثر مزبور به مانند هر منبع تاريخى ديگر همهء امتيازها و ويژگيها و يا نقاط قوت و ضعف دوره و يا دورانى را بيان نمىكند ، اما در بعضى موارد ، مؤلف به مطالبى مهم و تازه اشاره دارد كه از حيث مطالعات تاريخى داراى ارزش است . به عبارت ديگر ، كتاب جواهر الاخبار تنها شرح حوادث و رويدادهاى تاريخى نيست ، بلكه مؤلف تا اندازه‌اى مسائل اجتماعى و اقتصادى زمان خود را توصيف نموده ، و بعضى اصطلاحات ديوانى را بيان مىكند كه در ديگر آثار مذكور نيست . هر چند كه ، بوداق منشى نيز تحت تأثير سنت تاريخ‌نگارى و مورخان و منشيان زمان خود ، در ذكر نام سلاطين و شاهزادگان و اميران راه تكلف پيموده ، اما تعدى و ستم آنان را كتمان نكرده است ، بلكه آشكارا آنچه را كه خوانده و يا شنيده و ديده ، بيان مىكند . او خود مىنويسد : « . . . صد لعنت خدا بر مؤلف باد كه اگر آنچه وقوع [ 626 ] داشته به قلم نياورده باشد يا خوش آمد نوشته باشد » . « 1 » او دربارهء تعدى و مظالمى كه مردم قزوين در عهد يوسف بيك بايندرى و پسرانش متحمل شده‌اند ، مىنويسد : « . . . رفته رفته كار به جايى رسيد و جور و جفاى ايشان به نهايتى انجاميد كه پيران روزگار از آن زمان ناهنجار هنوز مىگويند . . . كسى آن حال مبيناد و هر كس از مردم قزوين كه سر در تن و جان در بدن داشتند مفت خود مىدانستند ، نه مال از ايشان بود و نه زن و فرزند . . . » « 2 » .

--> ( 1 ) . جواهر الاخبار ، ص 182 . ( 2 ) . جواهر الاخبار ، صص 89 - 90 .