شخص ممكن است بازرگانى فاضل مثلا همان ايولوس داپيزا باشد كه قبلا ذكر شد ، و هم امكان دارد كه يكى از كشيشان كاتوليك بوده باشد . ولى در مورد ترجمهء اين منابع و انتخاب مطالبى از آن شايد رشيد الدّين از همكارى چند تن از كشيشان استفاده كرده باشد ، هرچند كه بعضى قرائن مؤيّد اين حدس نيست « 1 » . اكنون اين سؤال پيش مىآيد كه رشيد الدّين براى تأليف كتاب خود از كدام منابع به احتمال قوى استفاده كرده است ؟ براى پاسخ به اين سؤال بايد به كتب تاريخى مفصّل و متعدّدى كه در قرن سيزدهم و اوايل قرن چهاردهم در فرانسه و ايتاليا نوشته شده ، و حتّى قرنها بعد هم مورد استفاده بوده است نظرى افگند . اين كتب تا حدّى نوعى ادامهء همان فهرستهايى است كه در قرن دوازدهم از نامهاى پاپان و قياصره به ترتيب زمان زندگى آنان با ذكر مدّت پاپى و قيصرى هر يك به سال و ماه و روز ، و شرح مختصرى دربارهء هر يك ترتيب مىدادند « 2 » . و اين را نيز بايد گفت كه هرچند تأليفات قرن سيزدهم و چهاردهم ميلادى نسبت به فهرستهاى فوق داراى تفصيل بسيار بيشترى است ، ولى از لحاظ تاريخى اعتبار و سنديّت آنان را ندارد . از جملهء اين كتب مفصّل تاريخى قرن سيزدهم و چهاردهم كه مؤلّفان آنها تقريبا همه از فرقهء كشيشان دومينيكى بوده‌اند ، و در آن زمان بسيار مقبوليّت عامه داشته است كتب ذيل را مىتوان نام برد : تاريخ ونسان دو بووه Vincent de Beauvais ( 1264 * ) « 3 » .

--> ( 1 ) . زبان لاتين را براى ترجمهء منابع غير روحانيون باسوادان عصر هم مىدانستند . بنابراين آشنايى به اين زبان دليل روحانى بودن نيست ، و از اين گذشته مترجم منابع رشيد الدّين به چگونگى درجات و مراتب كليساى كاتوليك درست آشنا نبوده ، و اين از يك روحانى بعيد است . ( 2 ) . رك : واتن باخ W . Wattenbach منابع تاريخ آلمان Deutschlands Geschichts quellen چاپ جديد توسط هولتشن مان Holtzmann ، برلن ، 1939 ج 1 ، ص 333 و بعد . ( 3 ) . Speculum historiale , Douai . 1624