تاريخ مارتينوس اوپاوينسيس Martinus Oppaviensis كه به مارتينوس پولونوس Polonus نيز شهرت داشت ( 1178 * ) . تاريخ لئون دورويتو Leon d'orvieto ( 1314 + ) « 1 » . و بالاخره تاريخ برنارد كوئيدونيس Bernard Cuidonis ( 1321 * ) « 2 » . در ميان اين كتب مخصوصا تأليف مارتينوس اوپاوينسيس كه در نيمهء دوم قرن سيزدهم نوشته شده ، بيش از همه شهرت داشته ، و در همان زمان تقريبا به همهء زبانهاى اروپايى ترجمه گرديده است . حال ببينيم علّت اين شهرت و محبوبيّت چه بوده است ؟ در نظر مورّخان اين كتاب بىارزش‌ترين كتاب نوع خود و مملو از مجعولات و قصص بىاساس مىباشد ، ولى شايد هم بخصوص به همين علّت و نيز به سبب سادگى سبك نگارش آن چنين مقام ممتازى را كسب كرده است . از اين گذشته در آن زمان به اين كتاب تا حدّى مانند نوعى تاريخ رسمى پاپان و قياصره مىنگريسته‌اند ، چون كه مؤلّف آن ديرزمانى در دربار پاپ داراى مقامى شامخ و بلند بوده است « 3 » . با توجّه به اين تفاصيل ، اين حدس نزد من به وجود آمد كه شايد رشيد الدّين از اين كتاب استفاده كرده باشد ، و خوشبختانه پس از رسيدگى معلومم شد كه اين تصوّر باطل نبوده است . اكنون به عقيدهء من قسمت اعظم تاريخ فرنگ رشيد الدّين اقتباسى است به صورت اختصار از كتاب مارتينوس يا از تاريخ ديگرى كه با آن قرابت

--> ( 1 ) . Chronicon چاپ I . Lami در Deliciae eruditorum ، فلورانس ، 1737 ، در 2 مجلد . ( 2 ) . Histoire des Papes او كه در Specilegium Romanum ، ج 6 ، رم 1841 و قسمتى از آن در Le Liber Pontificalis چاپ L . Duchesne ، پاريس ، 92 - 1886 ، ج 2 ، ص 462 و بعد به چاپ رسيده است . ( 3 ) . چون روش مورّخان اروپا در قرون وسطى چنين بوده است كه مطالب خود را بدون ذكر مأخذ آزادانه از كتب ديگر اقتباس و حتى رونويس كنند ، تعيين دقيق مأخذ و منبع اصلى غيرممكن است ، و در اين مورد بايد مانند ما به نتايج كلّى بسنده كرد .