رشيد الدين فضل الله همدانى
پيشگفتار 21
جامع التواريخ ( تاريخ افرنج و پايان قياصره ) ( فارسى )
رشيد الدّين فضل اللّه بن ابى الخير متوفّى به سال 718 هجرى ( 1318 ميلادى ) سياستمدار و مورّخ بزرگ ايران در عصر مغول نخستين مجلّد تاريخ عظيم خود موسوم به جامع التّواريخ را در دست اتمام داشت كه غازان خان بنيانگذار اين تصنيف ناگهان در عنفوان جوانى درگذشت . ايلخان مغول غازان خان ( 694 - 703 هجرى - 1295 - 1304 ميلادى ) كه علاوه بر شهرتش در مملكتدارى و سالارى سپاه بخصوص از حيث علاقه به آبادانى و اصلاحات در ميان سلاطين مغول ايران بنام است ، صدر اعظم خود رشيد الدّين را مأمور و مسئول نوشتن تاريخ مفصّل و مشروحى دربارهء تركان و مغولان ساخته بود ، و شخصا با علاقهء فراوانى كه به تاريخ داشت ، و با معلومات تاريخى وسيع و تجربيّات خويش بزرگترين محرّك و مشوّق وزير خود در انجام اين مهمّ گرديد . منابع معتبر و نادرى كه در اختيار دولت امپراطورى مغول بود ، و از آن جمله دستگاه ضبط ملّى مغولان كه مهمترين آنها التان دبتر ( يعنى تاريخ رسمى مغول ) بوده است ، همراه با روايات شفاهى فراوان مشروحى كه قسمت اعظم آن را شخص غازان خان و امير پولاد چينگ سانگ نمايندهء خان اعظم در دربار تبريز براى رشيد الدّين دانشمند ايرانى نقل مىكردند ، وى را موفّق به تأليف كتابى ساخت متّكى بر اسناد معتبر و در نوع خود بىنظير . هنگامى كه رشيد الدّين كمى بعد از مرگ غازان خان ( 1304 م ) كتاب تاريخ تركان و مغولان را به پايان رسانيد ، به فرمان الجايتو ( 703 - 716 هجرى - 1305 - 1316 م ميلادى ) برادر و جانشين غازان و براى قدردانى از سهمى كه غازان خان در تأليف اين كتاب داشته است ، بدان تاريخ غازانى نام نهادند . در همان زمان الجايتو خان ، رشيد الدّين را مأموريّت علمى جديدى داد كه از مأموريّت قبلى او آسانتر نبود ، بدين معنى كه وى را به تأليف تاريخ كليّهء