اقوام و مللى برگماشت كه مغولان در طى لشكركشيهاى خود با آنان سروكار داشته‌اند . خلاصه رشيد الدّين به فرمان خان مغول مأمور تأليف تاريخ عالم گرديد . « 1 » اين اثر كه مجلّد دوم جامع التّواريخ را تشكيل مىدهد و در حدود سال 710 هجرى ( 1311 - 1310 ميلادى ) « 2 » تأليف آن به پايان رسيد ، يكى از آخرين شاهكارهاى تاريخ‌نويسى اسلامى بخصوص ايرانى در پايان قرون وسطى مىباشد . از اين گذشته مىبايست براى اين كتاب در نوع خود بين كليّهء كتب تاريخى به طور اعم اهميّت خاصّى قايل بود ، و هرچند تاكنون خاورشناسان به حدّ كافى به اهميّت آن پى برده‌اند « 3 » ، ولى ديگر دانشمندان را چنان كه بايد و شايد از آن اطّلاعى نيست ؛ و نيز بايد در نظر داشت كه اين تأليف اوّلين كتابى است دربارهء تاريخ عالم كه ما از وجود آن اطّلاع داريم كه در آن براى نخستين بار با شيوه‌اى صحيح و متين تاريخ كليّهء ملل بزرگ قارّهء اوراسيا از اقيانوس آرام تا اقيانوس اطلس تدوين و گردآورى شده است . تاريخ عالم رشيد الدّين به دو بخش بزرگ تقسيم مىشود كه مشتمل بر چهار فصل است : بخش اول گذشته از ديباچه‌اى در شرح حال حضرت آدم و انبياء بنى اسرائيل ، در تاريخ پادشاهان ايران قبل از اسلام است ، و بخش دوم

--> ( 1 ) . رك : مقدمهء كاترمر Quatremere بر چاپ پاريس . رشيد الدّين زير عنوان تاريخ مغولان ايران Histoire des Mongoles de la Perse ج 1 - 1836 - بلوشه Blochet مقدّمهء تاريخ مغول رشيد الدّين فضل اللّه ، چاپ ليدن - لندن 1910 - برون ، تاريخ ادبى ايران ، ج 3 ، ص 68 ، و ما بعد بخصوص ص 72 و ما بعد - بارتولد ، تركستان ، ص 44 و ما بعد - همين نويسنده در Mir Islama I ( 1912 ) ص 56 و ما بعد ، برتلس Berthels در دايرة المعارف اسلام دربارهء چاپهاى مختلفى كه تاكنون از كتب رشيد الدّين انتشار يافته است ، و نيز رجوع كنيد به مطالبى كه من « يعنى كارل يان » در مقدّمهء خود بر كتاب تاريخ غازان خان ( گيب 1940 ) و تاريخ ايلخانان از اباقا تا گيخاتو ( پراگ ، 1941 ) نوشته‌ام . ( 2 ) . رك : استورى - ادبيات ايران C . A . Storey , Persian Literature , London 1935 . II , I , 72 ( 3 ) . رك : كاترمر ، همان كتاب قبلى بخصوص ص ; LXXIV و بارتلد تركستان ؛ ص 46 ؛ وبرون تاريخ ادبيات ، ج 3 ، ص 75 - 74 .