رشيد الدين فضل الله همدانى

ديباچه 8

جامع التواريخ ( اسماعيليان و فاطميان ) ( فارسى )

مجمع الأنساب شبانكاره‌اى تأليف 736 و جهان‌آراى غفارى تأليف 972 و مجالس المؤمنين شوشترى و زينة المجالس مجد الدين محمد حسينى ( تهران 1309 تهران چاپ ، در « پادشاهان قهستان » ، ص 127 و « الموت » ، ص 383 ) ذكر آنها هست . كتاب‌هاى عربى نيز در اين زمينه فراوان است . در برخى از كتاب‌هاى ادبى هم مانند صبح الأعشى از قلقشندى ( ج 1 ، ص 119 و ج 5 ، ص 122 و ج 13 ، ص 235 ) تاريخ اين گروه مذكور گرديده است . دربارهء آيين اسماعيلى و انديشه و پندار آنان به همهء كتاب‌هاى ملل و نحل و معرفت مذاهب مىتوان نگريست . اما بهتر است كه كتاب‌هاى تأليف خود آنها خوانده شود . نام چند كتابى را كه در خلال آنها به نكاتى در رد و نقض برخورد مىشود براى اطلاع خوانندگان در دنبال يادداشت‌ها ( ص 179 ) آورده‌ايم . جامع التواريخ و نكاتى دربارهء آن بهترين كتابى كه به زبان فارسى دربارهء اسماعيليان نوشته شده همين بخش از جامع التّواريخ است كه اينك در اين صحايف به طبع رسيده است . مؤلف آن خواجه رشيد الدين ابى الطيب فضل اللّه بن عماد الدوله أبى الخير يحيى نوادهء موفق الدوله عالى همدانى ، يار و همكار خواجهء طوسى در دژهاى ملحدان ( 638 - 718 ) و پزشك سلطان آباقا خان و وزير غازان خان و اولجايتو و بنيادگذار رشيديه در سلطانيه و ربع رشيدى در تبريز و مدرسهء سياره از خيمه‌هاى كرباسى همراه اردو است . وى اين كتاب بزرگ را در تاريخ به دستور غازان خان و اولجايتو ساخته و مىخواسته است كه معلومات تاريخى آن زمان را در آن بگنجاند « 1 » . طرز كار خواجه رشيد در تدوين جامع التّواريخ ، خواه خود به تأليف آن پرداخته باشد يا كسانى زير دست او و به راهنمايى او اين كار را انجام داده باشند ، گويا اين بوده كه متن‌هاى عربى

--> ( 1 ) . آثار ديگر او عبارت است از : كتاب المجموعة الرشيديه شامل توضيحات رشيديه و مفتاح التفاسير و سلطانيه و كتابى ديگر به نام لطائف الحقائق و الاثار و الاحياء و ديگرى بنام بيان الحقائق و نيز مكاتبات رشيدى و تنكسوق‌نامه . او دستور داده بود كه همهء مؤلفات او را به زبان عربى درآوردند . پاره‌اى هم از ترجمهء عربى همين جامع التّواريخ اكنون در دست است . - يادداشت‌هاى قزوينى ج 2 ، ص 132 ج 3 ، ص 110 و 120 ؛ استوارى ج 1 ، ص 71 و 86 و 279 و 1230 و 1235 . ديباچهء خانبابا بيانى بر ذيل جامع التّواريخ 1317 تهران ، چاپ مجلهء يادگار سال چهارم شمارهء 9 و 10 ص 171 - 176 ؛ آقا بزرگ ، الذريعه ، ج 3 ، ص 269 و 5 : 46 و 19 : 49 ؛ تاريخ مفصل ايران اقبال ، ص 488 ، فهرست كتاب‌هاى چاپى فارسى خانبابا مشار ص 647 و 1483 ؛ ديباچهء قزوينى بر تاريخ جهانگشاى چاپ ليدن ص كا - كط - آثار الوزراء عقيلى ، ص 284 - 322 تهران 1337 ؛ كرمانى نسائم الاسحار ، تهران ص 112 ، دستور الوزراء خواندمير ، تهران 1317 ص 315 ) ؛ مجلهء مهر سال دوم شمارهء 7 ص 801 - 802 « درباره خواجه نظام الملك و حسن صباح » .