رشيد الدين فضل الله همدانى
ديباچه 12
جامع التواريخ ( اسماعيليان و فاطميان ) ( فارسى )
محمد بن ملا مير كاتب مورخ 830 ( بلوشه ج 4 ، ص 224 ) عكس بخش سرگذشت حسن صباح آن را جناب آقاى مينوى در اختيار ما گذاردهاند . 3 ) نسخهء شمارهء 76 ب كتابخانهء دانشكدهء ادبيات از نويسندهاى گويا شيعى كه در آن دست برده است ، به خط نستعليق سدهء يازدهم در 304 برگ كه از سرگذشت پيامبر است تا تاريخ هند . تاريخ گروه اسماعيلى را هم دارد . ب - مجمع التّواريخ السلطانيه حافظ ابرو 1 ) عكس شمارهء 919 كتابخانهء سليمانيه ( داماد ابراهيم ) ( برگهاى 602 پ تا 628 پ ) . اين نسخه به خط نستعليق است و تاريخ 885 دارد و بيشتر با نسخهء اصل مىخواند ، مگر اينكه در پارهاى جاها كم دارد و مطالبى در آن نيامده است . فيلم و عكس آن در كتابخانهء دانشگاه هست ( نشانهء آن « مجمع د » است ) . 2 ) نسخهء شمارهء 4163 كتابخانهء ملى ملك كه به خط نسخ است و در 1276 نوشته شده است ( برگ 74 ر تا 92 ر ) و نشانهء آن « مجمع م » است . در اين نسخه گاهى مطالب پس و پيش شده و كاستى و فزونى دارد و مطلبهاى آن گاهى از دومى بيشتر است . از آنهاست شمارهء كشتگان حسن صباح كه در آن و در زبده آمده و در نسخهء اصل هم نيست . ج - زبدة التّواريخ تأليف جمال الدين ابو القاسم عبد اللّه بن على بن محمد مورخ كاشانى به خط نستعليق فضل اللّه خان حقيق مورخ دىماه 1311 كه از روى نسخهء ميرزا اسماعيل خان افشار كتابت شده است . در يادداشتهاى قزوينى ( ج 3 ، ص 124 ) دربارهء اين كتاب بحث شده است اين كتاب به جامع التّواريخ بسيار نزديك است و گويا يكى روى از ديگرى يا هر دو از روى يك مدرك ديگر نوشته شده است . گويا همين امر سبب شد كه بلوشه در مقدمهء تاريخ مغول ( ص 140 - 150 ) بگويد كه جامع التّواريخ از روى زبدة التّواريخ ساخته شده است . اگرچه قزوينى ( يادداشتها ، ج 3 ، ص 127 ) مىنويسد كه من درهامش ص 144 - 145 مقدمهء تاريخ مغول اين نكته را رد كردهام . از جامع التّواريخ و مجمع التّواريخ نسخههاى ديگرى هم هست كه شامل تاريخ اسماعيليان است و ما از آنها آگاه شدهايم ولى به آنها دسترسى پيدا نكردهايم . از جامع التّواريخ : 1 ) نسخهء شمارهء Or 1684 لندن ( ريو ج 3 ، ص 822 الف ) كه بخشى از تاريخ اسماعيليان