أحمد بن محمد مسكويه الرازي ( مترجم : ابو القاسم امامى و على نقى منزوى )
پيشگفتار 20
تجارب الأمم ( فارسى )
1 - كتابخانهى ابن عميد در رى كه صد بار چارپا كتاب داشت ( 6 : 278 ترجمه ) . فهرست اين كتابخانه در 1056 برگ 44 كراسه بود كه هر يك 24 برگ داشت ( آداممتز 1 : 297 ) و در آن تنها نام كتابها نوشته بود . 2 - كتابخانهى عضد الدوله در شيراز كه فهرستها داشت و به ترتيب موضوعى دسته بندى شده بود ( احسن التقاسيم ، ص 668 - 669 ترجمه ) . 3 - كتابخانهى حبشى سند الدوله پسر معز الدوله ديلمى در بصره كه پانزده هزار جلد كتاب داشت ( تجارب الامم 6 : 301 ترجمه ) . تاريخ ثابت يكى از منابع كه مشكويه پس از طبرى از آن بسيار سود برده است تاريخ ثابت ( م 365 ) پسر سنان پسر ثابت ( 221 - 288 ) پسر قره است . براى شناخت او ن . ك به پانوشت ( 5 : 491 ترجمه ) و معجم الادباء 7 : 142 و عيون الانباء ( ابن ابى أصيبعة ) . ثابت نيز از كسان زير نقل مىكند : از پدرش سنان ( 5 : 315 و 491 ) ، ابو الفرج پسر ابو هشام ( 5 : 286 و 6 : 122 ) ، ابو مخلد عبد الله كارمند دستگاه مرداويج ( 5 : 233 ترجمه ) ، ابو القاسم زنجى ( 5 : 135 ترجمه ) كه دبير وفادار به ابن فرات بود . او در نقل داستانهاى قرمطيان و حلاج و جز آنها گرايش گنوسيستى نشان مىدهد . و نيز از ابو الحسن مافروخى محمد پسر احمد ( 5 : 296 ترجمه ) ، و ابو زكريا يحيا پسر سعيد سوسى ( 5 : 288 ، 341 ترجمه ) و از ابن مطوق و از همانى ( 5 : 171 ترجمه ) روايت مىكند . ياقوت مىگويد : ثابت در اين كتاب از آغاز كار مقتدر ( 295 ) تا سال 360 را گرد آورد . او كتابى جدا نيز در اخبار شام و مصر دارد ، خواهرزادهى او هلال پسر محسن صابى دنبال كار وى را از سال 361 به بعد بگرفت ( معجم الادباء ، 7 : 142 - 145 ) و تا 447 رسانيد . مشكويه از سال 340 تا سال 369 كه كتاب پايان گرفته است به آگاهىهاى خويش تكيه كرده گويد : بيشتر گزارشها كه از اين سال به بعد آوردهام ، خود ديدهام يا خبرى مانند ديدار دارم . كسانى همچون استاد . . . ابن عميد . . . يا كسى همچون ابو محمد مهلبى . . . ( 6 : 177 ترجمه ) البته او در ( ص 173 ترجمه ) نيز از ابن عميد نقل كرده است . وى تاريخ را به سال 369 پايان مىدهد ليكن در ميانهى آنها از رويدادهاى پس از آن چون مرگ عضد الدوله در 372 نيز گفتگوهايى ديده مىشود ( 6 : 341 ترجمه ) .