أحمد بن محمد مسكويه الرازي ( مترجم : ابو القاسم امامى و على نقى منزوى )
39
تجارب الأمم ( فارسى )
مقدمهاى كه بر تصنيفش نوشته به نام كتابش تصريح كرده است . در مقدمهاش مىگويد : پس ، اين كتاب را گرد آوردهام و آن را تجارب الامم ناميدهام . دستهاى از نويسندگان ، از جمله ابن اثير ( 7 : 118 ، 868 ) و قفطى ( ص 331 ) و بيهقى ( صص 18 - 19 ) و ابن خلكان ( 2 : 9 ) و ابن خلدون ( 3 : 772 ) و خوانسارى ( 1 : 255 ) نام اثر مسكويه را درست ضبط كرده چيزى بر آن نيفزودهاند . ولى در آثار هر يك از ابو سليمان ( ص 347 ) و روذرواى در ذيل ( ص 5 ) و سخاوى به نقل از اتحاف الورى ( روزنتال : 441 ) دنبالهء « و عواقب الهمم » بر آن افزوده شده است . اين افزوده در اعيان الشيعه عاملى ( 10 : 146 ) به صورت تعاقب الهمم است كه كايتانى Caetani ( مقدمه عكسى ) آن را Taaqib به كسر قاف ضبط كرده است كه از دو جهت نادرست است . اين افزودهها به هر صورت كه باشد ، از سجع گرايى كه بويژه در نامگذارى كتابها باب بوده است سرچشمه مىگيرد . اين شيوه چندان رايج بوده است كه كاتبان و ناسخان ، اگر نام كتابى را بدون دو پارهء هماهنگ مىديدند خود بر آن سجعى مىافزودهاند . بارى ، افزودهء تعاقب الهمم يا عواقب الهمم ساختگى است و بخشى از نام كتاب مسكويه نيست . زيرا چنان كه در آغاز گفتيم ، وى خود به نام كتابش تصريح كرده است . شگفتى در اين است كه كاتب يا نسخهبردارى كه مقدمه كتاب را و تصريح مسكويه را خود در اين باره رونويس كرده است مىبينيم در عبارات پايانى دستنوشتهاش ، مقدمهء مصنف و نامگذارى خود صاحب اثر را از ياد برده ، نام كتاب را يك بار تجارب الامم و عواقب الهمم و بار ديگر عواقب الهمم و تجارب الامم نوشته است . نسخههاى خطى متن عربى تجارب الامم از نسخههاى خطى تجارب الامم جز دو نسخه كه از ديد كميت كامل است ، و نيز چند پاره نسخه ، در دست نيست : 1 . اياصوفيا ( شماره 3116 تا 3121 ) . در تصحيح متن تجارب الأمم اساس كار ما همين نسخه است . اين نسخه از لحاظ كميت كامل است و همهء بخشهاى ششگانهء تجارب الامم را ( بدون احتساب ذيل ) در بر مىگيرد . به خط محمد بن على بن محمد ابو طاهر بلخى است . كتابت بخش نخست در ربيع الاول سال پانصد و پنج ( 505 ) هجرى و بخش پايانى آن يعنى بخش ششم در ربيع الاول سال پانصد و شش ( 506 )