أحمد بن محمد مسكويه الرازي ( مترجم : ابو القاسم امامى و على نقى منزوى )

23

تجارب الأمم ( فارسى )

خود يتيمة الدهر ، و ابو بكر خوارزمى ( . . . - 382 ه ) در رسايل‌اش ، و بديع الزمان همدانى ( . . . - 389 ه ) نيز در رسايل‌اش . ياقوت در نقل نامهء بديع به مسكويه مىنويسد : « و للبديع الهمذانى إلى أبى على مسكويه . » در چاپ ناويراسته‌اى از رسايل بديع ( ص 100 ، 323 ) نام مسكويه « ابو على بن مشكويه » آمده است كه همان اشتباه متأخران است . زيرا اگر ضبط بديع الزمان همين بود ، و با ضبط خود ياقوت و ضبط ابو حيان و ابن منده كه ياقوت از ايشان نقل كرده ، مخالف مىبود ، ياقوت اختلاف ضبط بديع الزمان را نقل مىكرده است . در واقع آن چه در اين چاپ رسايل بديع مىبينيم تغييرى است كه بعدها پديد آمده است . اما پيشينيانى كه از معاصران مسكويه نيستند و او را به درست ، « مسكويه » خوانده‌اند : روذراورى ( 437 - 488 ه ) در مقدمهء ذيل تجارب الامم ، ابن ابى أصيبعة ( 579 - 616 ه ) در عيون الانباء ، ياقوت ( 574 - 629 ه ) در معجم الادباء ، صفدى ( 696 - 764 ه ) كه منبع او ياقوت در معجم الادباء است ، قفطى ( 564 - 646 ه ) در تاريخ الحكماء ، خواجه نصير طوسى ( 597 - 672 ه ) در اخلاق ناصرى ( چاپ مينوى ص 36 ) ، حاجى خليفه ( . . . - 1067 ه ) در كشف الظنون و سخاوى ( قرن نهم ) در كتاب التوبيخ . اما در نسخهء خطى تاريخ الحكماء ( عزت : 146 ) يا در نزهة الارواح شهرزورى كه در اين دو كتاب « ابن مسكويه » آمده است ، بايد دانست كه منشأ تأليفى اين دو اثر همان صوان الحكمه ابو سليمان منطقى است كه متن‌شان بويژه در بخش مربوط به مسكويه تحريف شده و ملخص متن ابو سليمان است . در متن صوان به شهادت نقلى كه ياقوت از او كرده يا متنى كه بدوى از آن چاپ كرده « مسكويه » بدون « ابن » آمده است . بارى ، اين دو نسخهء خطى يا اين دو متن ، در برابر متونى كه از معاصران مسكويه بر جاى مانده‌اند ، از اين نظر بىارزش‌اند و بسا كه اشتباه برخى متاخران در ضبط اين نام از همين دو اثر سرچشمه گرفته باشد . ضبط ابن خلكان ( 608 - 681 ه ) نيز هر چند كه به خط خود وى ديده شده و بروكلمان در ( ملحق 1 : 582 شماره 1 ) به او تكيه كرده است ، در برابر تصريح معاصران بزرگ مسكويه و خود مسكويه رنگ مىبازد . آمد روز و بسا خود كايتانى نيز تحت تأثير بروكلمان « ابن مسكويه » نوشته‌اند . و پاره‌اى از محققان بعدى را به اشتباه افكنده‌اند . ( ملحقات فاكسيميلهء نسخهء اياصوفيا ) . خاورشناسان ديگر همچون برگشترآسه ( 674 . p ، 65 ، ZDMG ) كه از ميان متون ، موارد ضبط « مسكويه » را بيرون