به مصر - كه در آخرين سالهاى قرن هيجدهم مسيحى صورت گرفت « 1 » - يا در نخستين مدرسه‌هايى مىدانند كه از سوى گروههاى مذهبى مسيحى در لبنان تأسيس گرديد ، و تاريخ آن‌ها قديم‌تر از حملهء ناپلئون است « 2 » . ولى اين آشنايىهاى مقدماتى هرچند بىاثر نبود ، به آن اندازه ژرف و گسترده هم نبود كه در آگاهى مردم اثرى آنى داشته باشد ، يا در روش فكرى آنان تغييرى دهد . چنين اثرى بعدها و به تدريج در زمينه‌هاى مختلف زندگى ايشان ظاهر گرديد ، و از آن جمله در زمينهء خط و زبان بود كه از اواخر قرن نوزدهم كم‌كم مورد توجه قرار گرفت . نخستين موضوعى كه خاطر نويسندگان عربىزبان را در اين زمينه به خود مشغول داشت نارسايى زبان عربى بود براى معادل واژه‌هاى خارجى كه در رشته‌هاى مختلف علمى يا در زندگى روزانه براى فرآورده‌هاى صنعتى جديد به كار مىرفت . اين اشتغال خاطر هم در آغاز صرفا جنبهء لغوى داشت و هنوز از جنبه‌هاى ديگر آن‌كه بعدها مطرح گرديد سخنى در ميان نبود . بحث و گفت‌وگو بر سر اين بود كه آيا در اين‌گونه موارد كه براى واژه‌هاى خارجى نمىتوان معادلى در زبان عربى يافت تعريب جائز است يا نه ، يعنى اين‌كه آيا مىتوان همان واژهء بيگانه را به كار برد و آن را جزء واژه‌هاى عربى شمرد يا نه . و چنان كه معمول است آن‌ها كه به آينده مىنگريستند اين كار را با شرايطى ، نه تنها جايز بلكه واجب مىشمردند ، زيرا در غير آن صورت زبان به انزوا كشيده مىشد و از

--> ( 1 ) . اين مقاله از جلد دوم " هفتاد مقاله " ( ارمغانى فرهنگى به دكتر غلامحسين صديقى ) ص 519 - 526 نقل شده است . آگاهى بيشتر را دربارهء اين سفر جنگى ناپلئون و آثار فرهنگى آن در مقاله‌اى با عنوان « نخستين چاپخانه و روزنامه‌ها در مصر » به قلم صلاح الدين بستانى در مجلهء « الدراسات الادبية » ، سال دوم ، شمارهء دوم ، ص 165 - 186 ، بيروت 1960 م ، خواهيد يافت . ( 2 ) . شرح اين مدارس و تاريخ تأسيس و محل آن‌ها در مقاله‌اى با عنوان « ادبيات عربى معاصر در لبنان » به قلم دكتر جبرائيل جبور استاد ادبيات عربى در دانشگاه آمريكايى بيروت ، در شمارهء اول سال اول " الدراسات الادبية " ص 69 - 81 ، بيروت 1959 م . آمده است .