محمد مهدى ملايرى

294

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

معتقد هستند نتيجهء برخورد زبان عربى با فرهنگ ملتهاى ديگرى بود كه در ادبيات و هنر سابقهء طولانى داشتند ، و يك چنين تحول و پيشرفتى براى هرزبانى كه از حدود جغرافيايى و ملى خود تجاوز كند و بخواهد ميراث فرهنگى و مدنى انسانى را دربر گيرد امرى طبيعى است ، و به همين‌جهت براى درك ادبيات عرب در اين دوره ضرورت دارد كه عناصر خارجى هم كه در آن اثر گذارده و از عوامل تحول و پيشرفت آن بوده‌اند نيز شناخته شوند ، و از آنجا كه مهم‌ترين عناصر خارجى يا به عبارت بهتر بزرگترين سرچشمه‌هاى ادبيات عرب در اين دوره سرچشمه‌هاى ايرانى بوده ، از اين جهت بحث و تحقيق در سرچشمه‌ها هم جزيى از تحقيقات دربارهء ادبيات دورهء عباسى است ؛ و شكى نيست كه نخستين گامى كه در زمينهء اين‌گونه تحقيقات بايد برداشته شود اين است كه راه‌هاى اصلى و مستقيمى كه اين‌دو ادبيات را در گذشته به هم مىپيوسته روشن شود ، و اين راه اساسى و مستقيم همان راه ترجمه و نقل مستقيم است ، و به همين‌جهت ما به اين موضوع پرداختيم تا معلوم شود كه در چه رشته‌هايى از رشته‌هاى ادبى كتابهايى از زبان پهلوى به عربى ترجمه شده ، آن كتابها از چه دسته‌اى ، و نوع مطالب آنها چگونه بوده ، و چه نوع كتابها يا آثارى در عربى تحت تأثير آنها بوجود آمده ، و امثال اين گونه مسايل كه البته احتياج به پىجويى و پژوهش دارد . ليكن در اين جلد اول دامنهء بحث ما از دو دسته از اين كتابهاى ترجمه شده تجاوز نكرده ، و آنها يكى دسته كتابهايى است كه دربارهء پادشاهان و امور مملكت‌دارى و ادارهء دولت و امثال اينها تأليف مىگرديده و معمولا به نام « تاجنامه » خوانده مىشده ، و دسته ديگر كتابهايى است كه دربارهء قواعد و رسوم و آداب و بعضى موضوعهاى علمى يا فنى يا هنرى تأليف مىشود و به نام « آيين‌نامه » خوانده مىشده‌اند . غير از آنچه ذكر شد موضوعهاى دامنه‌دارتر ديگرى هم در اين زمينه براى بحث و تحقيق هست ، مانند رشته رسائل ادبى و عهدنامه‌ها و رشته تاريخ و قصه و داستان و ادبيات اخلاقى و بسيارى موضوعات ديگر كه همه احتياج به