سير انديشه و علم در جهان اسلام تا زمان ابو ريحان و پس از او غرض از انتخاب اين عنوان براى موضوع سخنرانى در اين مجلس « 1 » اين است كه هم دربارهء فراز و نشيب‌هايى كه علم و انديشه در فرهنگ اسلامى پيموده و تصور مىرود توجه بدان خالى از فايده نباشد اندكى گفت‌وگو شود و هم جاى واقعى ابو ريحان در اين فراز و نشيب‌ها معلوم گردد و شخصيت علمى و فكرى او بهتر شناخته شود . زيرا ابو ريحان در دورانى از تاريخ مىزيسته كه عصر شكوفايى علم و انديشه در جهان اسلام شناخته شده و وى يكى از چهره‌هاى برجسته و نامدار آن دوران است . اين توضيح شايد لازم باشد كه مراد از فرهنگ اسلامى در اين‌جا تنها آن دسته از معارف اسلامى كه مستقيما از اسلام سرچشمه گرفته‌اند و معمولا به نام علوم شرعى خوانده مىشوند نيست ، بلكه مراد تمام آثارى است كه در هررشته از رشته‌هاى دانش بشرى به وسيلهء علمايى از هرقوم و نژاد در جامعهء اسلامى به وجود آمده و يا ترجمه و تفسير شده و به زبان مشترك علمى مسلمانان يعنى زبان عربى تدوين شده و امروز جزء مواريث مشترك همهء مسلمانان است .

--> ( 1 ) . اين سخنرانى در كنگرهء جهانى ابو ريحان بيرونى كه در سال 1352 زيرنظر دبيرخانهء شوراى عالى فرهنگ و هنر در تهران تشكيل گرديد ايراد شده و در كتاب « يادنامهء بيرونى » كه مجموعهء سخنرانىهاى فارسى است كه در آن كنگره ايراد شده و به وسيلهء شوراى عالى فرهنگ و هنر ، مركز مطالعات و هماهنگى فرهنگى به شمارهء 21 چاپ و منتشر شده از صفحه 1 تا 25 به چاپ رسيده است .