بخواه . « 1 » در زبان عربى دو كتاب به نام عهد خسرو انوشروان به پسرش هرمز وجود داشته كه ابن نديم هردو را در زير فصلى نام برده كه در آن كتابهايى را كه در اندرز و ادب و حكمت بوسيلهء ايرانيان و روميان و هنديان و عربها تأليف شده صورت داده است . يكى از آنها گذشته از عهد خسرو شامل پاسخ هرمز هم بوده و ديگرى نبوده است . « 2 » گرچه اين احتمال مىرود كه اين هردو عنوان يك كتاب باشد ، ولى چنين نيست . هريك از اين‌دو مربوط به رويدادى جداگانه بوده كه در تاريخها دربارهء خسرو انوشروان و پسرش هرمز آمده است ، يكى آزمايش هرمز است كه براى احراز شايستگى او براى وليعهدى از او به عمل آمده بود ، و ديگر عهد سلطنت بوده كه پس از آن آزمايش به نام هرمزد نوشته شده . در شاهنامهء فردوسى هم از عهد كسرى انوشروان به پسرش هرمز در دو مورد ، و در هردو مورد هم تا حدى به تفصيل ياد شده ، يكى با عنوان « گفتار نوشين روان اندر وليعهد كردن پسر خود هرمز را » كه در آن آمده كه چگونه خسرو كارآگهانى را نهانى بر هرمزد گمارد تا رفتار و كردار وى را به او گزارش دهند و پس از رسيدن گزارشهاى خوب ، به بوزرجمهر دستور داد تا موبدان و ردان را بخواهند و او را به دانش آزمايش كنند و چنين هم شده و هرمز پرسشهايى كه از او شده به خوبى پاسخ گفته « 3 » و آن‌گاه به گفتهء فردوسى : نبشتند عهدى به فرمان شاه * كه هرمزد را داد تخت و كلاه و در شاهنامه پس از بيان اين مقدمات آن عهد زير عنوان « عهد نوشين روان پسر خود هرمزد را » آمده است . « 4 » در تاريخهاى ديگر هم به اين مطلب كه انتخاب هرمزد پس از مراقبت رفتار و گفتار او صورت گرفته تصريح و يا اشاره‌اى شده است ، دينورى در اين باره نوشته چون خسرو تصميم گرفت كه پادشاهى را پس از خودش به او

--> ( 1 ) . غرر السير ، ص 603 . ( 2 ) . الفهرست ، ص 315 و 316 . ( 3 ) . شاهنامه ، ج 8 ، ص 2526 به بعد . ( 4 ) . شاهنامه ، ج 8 ، ص 2552 - 2563 .