آخرين دبير نام‌آور دوران اموى يعنى عبد الحميد پسر يحيى كه دبيرى ديوان مروان بن محمّد واپسين خليفهء اموى را برعهده داشت و به همين‌سبب هم كشته شد ، به عنوان مبتكر فنّ نويسندگى ديوانى در زبان عربى شناخته شده ، تا آن حد كه گفته‌اند « بدأت الكتابة بعبد الحميد » يعنى هنر نويسندگى با عبد الحميد آغاز شد . به گفتهء ابو هلال عسكرى وى الگوهاى نويسندگى خود را كه بعدها سرمشق نويسندگان عرب قرار گرفت از زبان فارسى به عربى برگردانده بود . « 1 » مقصود ابو هلال از الگوهاى نويسندگى عبد الحميد منشآت و رسائل ديوانى او است كه در همهء كتابهاى ادبى عربى از او روايت مىشود . ديوان خراسان در تمام قرن اول و مقدارى از قرن دوم هجرى همچنان به زبان فارسى باقى مانده بود و هنوز زبان عربى را در آن سامان آن توانايى را كه در ديوان برجاى زبان فارسى نشيند نبود ، ولى هنگامى كه نصر بن سيّار آخرين كارگزار امويان در خراسان كه او را با ابو مسلم خراسان داستانها است ، بر آن سر شد كه ديوان آنجا را از فارسى به عربى برگرداند دبيرى به نام اسحاق بن طليق اين مهم را برعهده گرفت و به انجام رسانيد . نوشته‌اند كه نصر هنگامى در اين صدد برآمد كه در سال 124 هجرى از يوسف بن عمر كه در آن تاريخ از سوى خليفهء اموى عامل عراق يعنى همهء ايران و از آن جمله خراسان بود ، نامه‌اى دريافت داشت كه او را از استخدام غيرمسلمانان در ديوان منع مىكرد . « 2 » مىتوان پنداشت كه در آن هنگام كه آتش جنگ بين امويان و خراسانيان به سركردگى ابو مسلم در حال برافروختن بود اقدام به برگرداندن ديوان خراسان از فارسى به عربى از سوى عمّال خليفهء اموى گامى در راه تضعيف خراسانيان باشد ، ولى اين بدان معنى نيست كه پس از امويان ديوانهاى فارسى به عربى برنگشته . به نوشتهء ابن رسته نخستين كسى كه در ديوان اصفهان به عربى نوشت يعنى فارسى را به عربى بدل ساخت سعد بن اياس دبير عاصم بن يونس بود ، و

--> ( 1 ) . ابو هلال عسكرى ، الصناعتين ، ص 51 . ( 2 ) . جهشيارى ، الوزراء و الكتاب ، ص 43 .