محمد مهدى ملايرى

114

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

اكتب عشر و نصف عشر . قال فكيف تصنع بويد ؟ قال : اكتبه ايضا . و الويد النيف و الزيادة تزاد . « 1 » و در نسخه چاپ شدهء الفهرست همين عبارت با تغيير مختصرى چنين آمده : « فقال له ( اى لصالح ) مردانشاه بن زاد انفروخ كيف تصنع بدهويه و ششويه ؟ قال : اكتب عشرا و نصف عشر . قال فكيف تصنع بويد قال : اكتب و ايضا ، قال : و الويد النيف و الزياده تزاد « 2 » و معنى اين عبارت اين است كه : مردان شاه پسر زادان فرخ از صالح پرسيد با دهويه و ششويه چه مىكنى ؟ گفت مىنويسم عشر و نصف عشر . گفت با ويد چه مىكنى ؟ گفت مىنويسم و ايضا ، گفت : و ويد همان نيف است و زائد اضافه مىشود . » اين عبارت در اين دو مأخذ شامل دو سؤال است با سه كلمهء فارسى كه يكى از آنها هم دچار تحريف شده ، در صورتى كه در اصل شامل سه سؤال بوده با چهار كلمهء فارسى كه يك سؤال و يك كلمهء فارسى آن از قلم افتاده . و چون از حسن اتفاق اين حذف و تحريف در اثر ناآشنايى نسخه‌نويسان عربى فقط در كلمات فارسى روى داده و در معادل عربى آنها كه صالح ذكر كرده حذف و تحريفى نيست از اين‌رو به قرينه همين كلمات عربى به آسانى مىتوان هم مواضع حذف و تحريف را تشخيص داد و هم اصول صحيح آنها را به دست آورد . نخستين تحريف در كلمه‌اى روى داده كه در عبارت عربى به صورت ششويه ذكر شده است . دهويه كه صالح معادل آن را در عربى عشر ذكر كرده صحيح است . زيرا دهويه بمعنى ده يك است و عشر هم همين معنى را مىدهد ، ولى معادل ششويه كه بمعنى شش يك است در عربى نصف عشر نيست بلكه ( سدس ) است . بنابراين كلمه‌اى كه صالح آن را نصف عشر معنى كرده ششويه نبايد باشد بلكه كلمهء ديگرى است كه به اين صورت تحريف شده . آقاى تجدد در ترجمهء فارسى كتاب الفهرست ذيل اين عبارت با توجه به ناسازگارى آن

--> ( 1 ) . فتوح البلدان ، بتصحيح و تحقيق دكتر صلاح الدين المنجد ، طبع مكتبة النهضة المصرية ، ص 368 . ( 2 ) . الفهرست ، طبع فلوگل ، ص 242 .