نقل ديوان عراق از فارسى به عربى روايتى دربارهء آن و توضيحى دربارهء روايت پس از آنكه دولت ساسانى ايران برافتاد و دولت اسلامى عرب جاى آن را گرفت ، ديوان خراج يعنى تمام تشكيلات مالى و ادارى و دفاتر حساب و جمع و خرج دولتى در تمام مناطق ايران همچنان به زبان فارسى و با همان راه و رسم دورهء ساسانى باقى ماند ، و مدتها طول كشيد تا دستگاه خلافت و كارگزاران آن توانستند زبان ديوان را از فارسى به عربى برگردانند . علت تأخير در اين امر كه از امور مهم دولت خلفا بشمار مىرفت يكى اين بود كه اعراب در قرنهاى نخستين اسلامى بيشتر به جنگ و كشورگشايى مىپرداختند تا به كار ادارهء امور و كشوردارى . آنان كه از دل و جان اسلام را پذيرفته بودند به نشر اسلام سرگرم بودند ، و آنان كه بنا به مصلحتى آن را گردن نهاده بودند به جمع غنائم . و به اين جهت دستگاه خلافت هنوز آن استقرار و آرامشى را كه لازمهء پرداختن به چنين امورى باشد نيافته بود . و ديگر اينكه در سازمانهاى ديوانى هنوز دبيران و نويسندگانى كه بتوانند ديوان خراج و تمام دفاتر حساب را به عربى برگردانند و آن را به عربى اداره نمايند تربيت نشده بودند ، زيرا خود اعراب به حرفهء نويسندگى و كار دفتر و ديوان توجهى نداشتند و اين كار مىبايستى به دست كسان ديگرى از مسلمانان انجام مىگرفت . شايد مخارج اين كار « 1 » و فقدان وسايل

--> ( 1 ) . مخارج نقل ديوان شام را به زبان عربى يك‌صد و هشتاد هزار دينار نوشته‌اند ( فتوح البلدان ، -