مادى ديگر نيز يكى از علل تأخير در اين امر بوده است . به‌هرحال دستگاه‌هاى مالى و ادارى خلافت در تمام سرزمينهاى تابع دولت ساسانى خواه‌ناخواه تا مدتها همچنان به زبان فارسى و در زير نظر و ادارهء دبيرانى كه از قديم آنجا را اداره مىكردند باقى ماندند . نخستين ديوانى كه در تمام قلمرو سابق دولت ساسانى از فارسى به عربى برگردانده شد ديوان مركزى آن دولت يعنى ديوان عراق بود . نقل ديوان عراق از فارسى به عربى در زمان خلافت عبد الملك بن مروان در شام و ولايت حجاج بن يوسف بر عراق صورت گرفت ، و اين امر پس از سال 84 هجرى اتفاق افتاد . « 1 » نقل ديوان شام هم در سوريه از زبان رومى به عربى در همين دوره به انجام رسيد « 2 » و اين مىرساند كه در اين زمان ، هم دولت اموى پس از جنگ و ستيزهاى داخلى و خارجى تا حدى ثبات و استقرار يافته بود كه به كار تعريب دستگاههاى ادارى و مالى لااقل در مراكز اصلى خلافت بپردازد ، و هم اينكه در طى مدتى كه بر حكومت خلفا و انتشار زبان عربى در سرزمينهاى غير عربى گذشته بود در دستگاههاى ادارى و مالى دولت اشخاصى كه در زبان و ادب عربى آن اندازه تسلط داشته باشند كه بتوانند اين مهم را به انجام رسانند كم نبوده‌اند . و وسايل و مقدمات كار نيز فراهم شده بوده است . در اينجا بايد اين نكته يادآورى شود كه ديوان عراق هرچند ديوان مركزى ايران بوده ولى نقل آن ارتباطى با نقل ديوان ولايات و ساير مناطق ايران

--> - ص 230 ) كه معادل مبلغى در حدود دو ميليون و هفتصد هزار درهم مىشده است . دربارهء مخارج نقل ديوان عراق اطلاعى در مآخذ به دست نمىآوريم ولى به احتمال قوى بايد خيلى بيشتر از آن مبلغ شده باشد ، زيرا ديوان عراق ديوان مركزى دولت ساسانى و داراى سازمان وسيعى بوده است . ( 1 ) . نقل ديوان در زمان رياست صالح بن عبد الرحمان بر ديوان عراق صورت گرفت . و صالح بعد از قتل زادان فرخ رئيس پيشين اين ديوان به رياست آن انتخاب گرديد . زادان فرخ در فتنهء ابن اشعث كشته شده كه در سال 84 هجرى اتفاق افتاده است . ( 2 ) . فتوح البلدان ، به تصحيح دكتر صلاح الدين المنجد ، مكتبة النهضة المصرية ، ص 230 .