1 - در آيين جنگ : در اين فن يعنى آيين جنگ و چيزهاى وابسته به آن‌كه در قرنهاى نخستين اسلامى از فارسى به عربى ترجمه شده نام دو كتاب ديگر را در فهرست ابن نديم مىيابيم كه از آنها جز نامشان هيچ اثرى باقى نمانده . اين دو كتاب را ابن نديم در زير عنوان « كتابهايى كه در فن اسب‌سوارى و سلاح‌گيرى و ابزار جنگ ، تأليف شده است » آورده . يكى از آن دو كتاب را با عنوانى ذكر كرده كه ترجمهء فارسى آن چنين است : كتاب تعبيه جنگ و آيين سواران و اين‌كه پادشاهان ايران چه‌گونه مرزهاى چهارگانه كشور خود را از شرق و غرب و شمال و جنوب سرپرستى مىكردند ، و ديگرى را با عنوانى كه چنين ترجمه مىشود : كتاب آيين جنگ و گشودن دژها و شهرها و كمين كردن و روانه كردن جاسوسان و گسيل پيش‌آهنگان و رسته‌هاى ديگر از لشكريان و ايجاد پادگانها . « 1 » قطعه‌اى كه ابن قتيبه از اين آيين‌نامه نقل كرده شامل مطالبى است از اين قبيل : طرز صف‌آرايى لشگريان و اين‌كه چه دسته‌اى از سربازان را در چه قسمت از ميمنه يا ميسره يا قلب قرار دهند ، محل آرايش جنگى لشگريان و زمان آغاز حمله را چگونه انتخاب كنند ، با شكست‌يافته‌گان و فراريان لشكر دشمن چه رفتارى كنند ، اگر آبى در ميانه دو لشكر باشد كه هر دو ناچار باشند كه از آن بهره گيرند چه رويه‌اى پيش گيرند . شرائط شروع حمله يا دفاع در صورتى كه سربازان كار كشته و پرتجربه و يا جنگ نديده و بىتجربه باشند چيست . چگونه براى شبيخون زدن كمين كنند ، و چه محلى را براى كمين كردن برگزينند و چنان بر سپاه غافل دشمن شبيخون زنند . در محاصره كردن دژها و قلعه‌گشايى چگونه بايد اقدام كنند و محل به كار بردن ابزارهاى مخصوص آن را از قبيل منجنيقها و ارّاده‌ها و نردبانها و همچنين محل نقب‌زدن را مشخص سازند ، و براى درهم

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 314 ، آنچه در اين پادگانها ترجمه شد در اصل مساليح است كه كم‌وبيش همين معنى را مىداده .