اين ديوان كه نخست در مدينه پايه‌گذارى شد و سپس در همهء كارگزاريها هم به وجود آمد دائرهء عملش محدود بود و اختصاص به ثبت نام اعراب و مسلمانانى داشت كه از غنائم و درآمدهاى جنگى سهمى مىبردند و در اينجا مورد گفت‌گوى ما نيست . « 1 » آنچه در اينجا مورد گفت‌وگو است ديوان فارسى يعنى همان نظام مالى ايران پيش از اسلام است كه ديوان اصلى و جامع همهء درآمدها و هزينه‌هاى دولت خلفا گرديد ، و تا اين زمان يعنى زمان حجاج همچنان به صورت سابق و به سرپرستى همان طبقه از دبيران و حسابرسان ايرانى باقى مانده بود ، و با همان نظام و روش گذشته به زبان فارسى اداره مىشد . مىتوان انگاشت كه از همان آغاز دوران اسلامى ديوان مركزى ايران كه سابقا در تيسفون يا مدائن بود به تدريج كه مركز حكومت به دو شهر نوبنياد بصره و كوفه منتقل مىشد آن ديوان هم به دو قسمت تقسيم گرديد ، يك قسمت آن به بصره و قسمت ديگر به كوفه انتقال يافته باشد . علت آن تقسيم اين بود كه اعرابى كه در زمان عمر به قصد گشودن سواد يا عراق كنونى به ايران حمله كرده بودند نخست دو محل بصره و كوفه از سرزمينهاى مرزى ايران را به عنوان دو اردوگاه خود برگزيدند . اردوگاههايى كه به زودى به صورت دو پايگاه اصلى براى حمله به ساير شهرها و روستاهاى ايران درآمدند ، و دو اميرنشين شدند كه امور سرزمينهايى كه گشوده مىشد و از آن

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر دربارهء اين ديوان به دو نوشتهء ديگر از نويسنده اين كتاب به اين شرح مراجعه كنيد . 1 - كتاب فرهنگ ايرانى پيش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامى و ادبيات عربى صفحهء 62 - 69 از چاپ دوم ، انتشارات دانشگاه تهران 1356 به شمارهء 1609 و شمارهء مسلسل 1990 . چاپ سوم ، انتشارات توس ، 1374 . 2 - مقالهء سرگذشت هرمزان و شرح نخستين آشنايى اعراب مسلمان با نظام ديوانى ايران چاپ شده در مقالات و بررسيها نشريه گروه تحقيقاتى دانشكده الهيات و معارف اسلامى دانشگاه تهران دفتر 9 - 12 سال 1401 ه . ش .