ديوان كستبزود يكى ديگر از ديوانهاى ساسانى كه نشانى آن را در دولت خلفا و در مآخذ اسلامى مىيابيم ديوان آب بوده كه در دوران اسلامى هم با همان نام فارسى آن كستبزود ( - كوتاه‌شدهء كاست و فزود ) خوانده مىشده و از طريق همين نام هم اجمالا به ويژگيهاى آن پى مىبريم . نام اين ديوان را خوارزمى در اصطلاحات ديوانى زمان خود آورده و آن را چنين تعريف كرده است : « كستبزود ديوانى است كه خراج هريك از صاحبان آبها و آنچه در آن افزوده يا كاسته مىشود و همچنين انتقال از نامى به نام ديگر در آن ثبت مىشود . ولى در ديوان آب مرو فقط مقدار سهم هريك از مالكان آبها و خريد و فروش آنها ثبت مىگردد . » « 1 » و از اين گفتهء خوارزمى و از سنجش اين ديوان با ديوان آب مرو كه آن را به عربى ديوان الماء نوشته نه كستبزود ، چنين برمىآيد كه موضوع افزايش يا كاهش آب اختصاص به ديوان عراق داشته كه هم در دوران ساسانى و هم در زمان خوارزمى ديوان مركزى ايران به شمار مىرفته ؛ و اينكه اين كاست و فزود نه تنها يكى از مسائل مهم بلكه مهمترين مسأله و مشغلهء آن ديوان بوده كه همهء مسائل آن را در سايه قرار داده و نام خود را بر آن ديوان نهاده است . در اينجا در توجيه اين نامگذارى كه تا حدى غيرعادى به نظر مىرسد ، اين سؤال به خاطر مىگذرد كه آيا ديوان آب عراق چه صفت مشخصه‌اى داشته كه از ميان همهء ديوانهاى آب در مناطق مختلف ايران و جاهاى ديگر تنها آنجا به اين نام خوانده شده ، و آيا مسأله كاست و فزود آب در اين سرزمين از چه ويژگى برخوردار بوده كه همهء مسائل اين ديوان را در سايه قرار داده است ؟ پاسخ اين سؤال را بايد از يك سو در وضع خاص آبيارى عراق و بستگى تام و تمام آن را به دو رود سركش و ناآرام دجله و فرات و حالت ناپايدار آنها ، كه پيوسته در آبادسازى و ويرانگرى در نوسان بوده است ، جستجو كرد و از سوى ديگر به اين امر توجه داشت كه سرزمين عراق در آن دوران هم مانند امروز و گذشته‌هاى

--> ( 1 ) . مفاتيح العلوم ، ص 68 و 69 .