محمد مهدى ملايرى

343

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

چنان كه از عنوان اين قطعه « الحكمة الخالدة » برمىآيد نسخه‌اى كه از اين پندنامه در اختيار مسكويه بوده بزرگ‌تر و مفصل‌تر از اين قطعه موجود بوده است . چنان كه ديديم عنوان اين قطعه در اين كتاب : « ما اخترته من آداب بزرجمهر » است يعنى آنچه من از از آداب بزرجمهر برگزيدم . و از اين عنوان چنين فهميده مىشود كه اين قطعه منتخباتى است كه مسكويه از « پندنامه بزرجمهر » كه در عربى به نام « آداب بزرجمهر » خوانده مىشده است گرد آورده . اگر نسخه‌اى كه از متن پهلوى پندنامه موجود است همه پندنامه باشد و چيزى از آن نيفتاده باشد و نسخه‌اى هم كه در عربى به نام « آداب بزرجمهر » وجود داشته شامل منقولات ديگرى از بزرجمهر نبوده بايد بگوئيم كه مسكويه در اين منتخبات چيز زيادى از مطالب اصلى كتاب حذف نكرده و تنها به حذف قسمتى از آن‌كه گمان مىكرده با مطالب اصلى كتاب ارتباطى ندارد ، مانند مقدمهء آن و بعضى از قسمتهاى ديگر كه مكرر به نظر مىرسيده ، اكتفا كرده ولى در هر حال در اصل مطالب و كيفيت انشاء آنها تصرفى نكرده است . متن عربى مورد بحث ما از لحاظ ترتيب مطالب با اصل پهلوى تقريبا يكسان است ، چنان كه گفتيم مسكويه در انتخاب مطالب تصرفى كرده ولى اين تصرف به اصل مطالبى كه نقل كرده سرايت ننموده و به همين جهت ترتيب مطالب به هم نخورده است . گاهى بعضى از قسمتهاى اين متن كاملا با اصل منطبق است هم در ترتيب و هم در استمرار و گاهى نيز داراى مطالبى است كه در متن پهلوى موجود نيست و گاه عكس آن است يعنى مطالبى در اصل پهلوى هست كه در اين ترجمه وجود ندارد . البته در كتاب يا رساله‌اى از نوع اين پندنامه كه مطالب آن از هم گسسته و هر عبارت و جمله آن خود داراى مطلبى مستقل و جداگانه است احتمال كم و زياد مطالب يا تغيير جمله‌ها در اثر تصرف نسخه‌نويسان بسيار زياد است و كمتر كتاب يا نوشته‌اى مىتوان يافت كه بدين ترتيب مورد تصرف قرار نگرفته باشد . نسخه‌هاى متعدد اين پندنامه هم در هريك از زبانهاى پهلوى و عربى و فارسى