محمد مهدى ملايرى

342

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

متن عربى از تحرير عربى پندنامه ، كاملترين و قديمترين نسخه‌اى كه در دست است همين است كه در جاودان خرد ابن مسكويه نقل شده ولى اصل ترجمه ، قديمتر از تاريخ تأليف اين كتاب يعنى قرن چهارم هجرى است زيرا مسكويه خود مترجم اين قطعه به عربى نيست بلكه همان‌طور كه خود در مقدمه كتاب نوشته كار او فقط جمع‌آورى اين مطالب و مضامين بوده و قطعاتى را كه از پندنامه نقل كرده مانند قطعات ديگرى كه از آثار ايرانى يا يونانى يا عربى آورده همه از روى كتابها و رسائلى بوده كه در دست داشته است . البته آن مآخذى كه در دسترس مسكويه بوده و اين پندنامه از روى آن نقل شده در دسترس ما نيست تا بتوانيم دربارهء مترجم اين رساله از پهلوى به عربى و همچنين درباره زمان ترجمه آن سخنى بگوئيم . ولى اگر بشود بر اساس قراين و امارات ديگر دربارهء آن اظهارنظرى كرد مىتوان زمان ترجمه آن را به عربى در نيمه‌هاى اول قرن دوم هجرى دانست ، يعنى همان عصر ابن مقفع و ياران و همكاران او كه نقل آثار ادبى و اخلاقى ايران به زبان عربى بازارى گرم و پررونق داشت و كتب مهم اين رشته همچون كليله و دمنه هم در همين دوران نقل شده . كهنگى نثر اين قطعه آن را به همين دوره مىپيوندد و شيوهء بيان آن ، شيوه ابن مقفع را در « الادب الصغير » به ياد مىآورد و از آنجا كه از همه مترجمان كتب پهلوى معروفترين كسى كه به ترجمه اين قبيل كتب اخلاقى و آداب پرداخته ابن مقفع است شايد بتوان احتمال داد كه مترجم اين قطعه هم به عربى همو باشد . در هر حال اين مسلم است كه مترجم اين قطعه اگر هم ابن مقفع نبوده كسى بوده همسنگ و همطراز او كه از اصول و دقايق هر دو زبان پهلوى و عربى به صورت قابل تحسينى آگاه بوده و به هر دو زبان بصيرت كامل داشته است . نسخه‌اى كه با واسطه مسكويه به ما رسيده ، قديمترين ترجمه مستقيمى است كه از متن پهلوى به عمل آمده ، ترجمه فارسى آن متن پس از ترجمه عربى صورت گرفته است .